Qədim dünya barədə mühazirə və “akademik” taksi sürücüləri amansızdır

Ermənistanda əsas milli peşə ənənəvi olaraq "tarixçi taksi sürücüsü" olaraq qalıb

Müasir qlobal sosiologiyada bir sirr var: Cənubi Koreyadakı gənc kişilər Almaniyada İT mütəxəssisi və mühəndis olmağı xəyal edərkən, Ermənistanda əsas milli peşə ənənəvi olaraq "tarixçi taksi sürücüsü" olaraq qalıb. Bu unikal insan kateqoriyası inanılmaz akademik dərəcəyə malikdir, köhnə “Mercedes”in arxa oturacağından qısa bir səyahət zamanı Adəm və Həvvanın niyə “Ararat” vadisinin qədim ləhcəsində danışdıqlarını və “Böyük partlayış”ın niyə qədim erməni diasporu tərəfindən maliyyələşdirildiyini sadə ingilis dilində izah edəcəklər. Bütün bu “alternativ elm”, Yer kürəsində bir şey varsa, mütləq öz doğma təpələrində “icad edildiyi”, sərxoş olduğu, yediyi və ya vəftiz olunduğu, digər xalqların isə sadəcə utanmadan başqalarının patentlərindən istifadə etdiyi müqəddəs inanca əsaslanır.

Bu boşboğazlıq sərgisində xüsusi bir yer İrəvanda qanuni olaraq təsdiqlənmiş əmlak sənədləri kimi qəbul edilən “Müqəddəs kitab” sitatlarının və poetik metaforaların parlaq şəkildə canlandırılması ilə tutulur. Romantik Lord Bayron bir neçə qədəh içki içdikdən sonra gündəliyində "Ermənistandakı Müqəddəs kitab cənnəti" haqqında gözəl bir esse yazan kimi, dərhal ciddi bir “elmi fakt” elan edilir. Eynilə, “Yaradılış kitabı”nın qədim mətnləri o qədər ciddi cərrahi əməliyyata məruz qalır ki, Gihon çayı olan Afrika Kuş torpağı Nubiyadan qələmin sadə bir hərəkəti ilə birbaşa “Araks” yatağına köçürülür və Ərəbistan çayları erməni çayları elan edilir. Çünki vacib olan coğrafi həqiqət deyil, bağçanı kainatın mərkəzi elan etmək üçün qarşısıalınmaz bir istəkdir.

Qədim içkilər mövzusu ayrı bir milli dastana çevrilib. Burada şərabın ixtirasında ilk dəfə təbiətin özü ilə ciddi mübarizə gedir. Mağarada tapılan hər hansı bir üzüm çəyirdəyi dərhal "bəşər tarixində ilk şərab" statusuna yüksəlir, Nuhun “Ararat”a eniş etdikdən dərhal sonra şəxsən içdiyi şərab sayılır. Bu nağıl aləmində şərabçılığın qədim dünyanın onlarla digər bölgəsində eyni vaxtda inkişaf etməsi tamamilə əhəmiyyətsizdir – “akademik” taksi sürücüləri amansızdır: “Nuh ilk şərabçı idi və bütün digər sivilizasiyalar sadəcə həsədlə əsl nektarın dadına baxmaq üçün növbələrini gözləyirdilər”.

Uşaqların Şaxta babanın hekayəsini dinlədiyi kimi, eyni kor inancla şifahi şəkildə ötürülən "dünyanın ilk xristian dövləti" əfsanəsi də eyni dərəcədə təsirlidir. Birincilik kultu yerli mif yaradıcılarını o qədər kor edir ki, onlar akademik tarixdən çəkinməyə üstünlük verirlər, bu tarixdə açıq şəkildə deyilir: rəsmi olaraq xristianlığı qəbul edən ilk dövlət paytaxtı Edessa olan qədim Osroene krallığı idi. Bəs tarixləri bir az dəyişdirmək və bütün bir bölgəni tarixdən silmək demək olsa belə, "ən birinci" statusu ilə eqonu gücləndirmək bu qədər məmnunedici olduqda quru tarixi salnamələr kimin vecinədir?

Bu mifologiyanın fenomeni ondan ibarətdir ki, nə diplom, nə də arxiv tələb edir, yalnız genetik ağızdan-ağıza ötürülür. Nəticədə, hər hansı bir gündəlik mübahisə rəvan şəkildə ibtidai insanın yalnız yüksək ərik ağacına çatmaq üçün iki ayaq üstə necə dayandığı haqqında mühazirəyə çevrilir. Bu paralel reallıqda təkərdən və əlifbadan tutmuş qayadakı ilk rəsmə qədər bütün böyük kəşflər yalnız yerli əcdadlar tərəfindən edilmişdir və dünyanın hər yerindən müasir alimlər “Qafqaz cənnəti”nin açıq-aşkar üstünlüyünü etiraf etməmək üçün sadəcə qlobal sui-qəsdə qoşulublar.

Lakin bu hekayənin ən tragikomik dönüşündə hazırkı Baş nazir Nikol Paşinyandan başqa heç kim öz xalqını yıxmağa cəhd etmədikdə baş verdi. Hətta ölkə rəhbərliyi vətəndaşları virtual "Böyük keçmişin lövbərini" açmağa, çəhrayı eynəklərini çıxarmağa və onun həqiqi sərhədləri daxilində "Əsl Ermənistan"da yaşamağı öyrənməyə açıq şəkildə çağırmağa başlayanda mifoloji emalatxanada əsl üsyan başlayır. Axı reallığı qəbul etmək sərhədlərin Bibliya əfsanələri ilə deyil, beynəlxalq hüquqla müəyyən edildiyini və qonşuların yerli sürücünün dinozavrların hansı dildə danışdığını iddia etməsinin əhəmiyyətsiz olduğunu etiraf etmək deməkdir.

Uydurma "Yer cənnəti" ilə sərt reallıq arasındakı bu ziddiyyət təəccüblü bir psixoloji mühit yaradır. Burada itirilmiş Eden haqqında xəyali narahatlıqlar sadəcə normal bir həyat qurmağa mane olur. Həqiqi bir iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək əvəzinə, taksi sərnişinini bütün dünya sivilizasiyalarının “intellektual olaraq erməni süfrələri” ilə qidalandığına inandırmaq daha asandır. Nəticədə, cəmiyyət özünü qapalı bir dairədə tapır: reallıqda işlər nə qədər pisləşirsə, min illər əvvəl buradan bütün maariflənməmiş planetə işıq şüalarının necə düşdüyü barədə nağıllar bir o qədər də dəbdəbəli və absurd olur.

Bu vəziyyətin satirası ondan ibarətdir ki, qonşu xalqlar bu sonsuz "alternativ faktlar" axını ilə mübahisə etməyi çoxdan dayandırıblar və buna yüngül sarkazmla yanaşırlar, həm də, hiyləgər bir təbəssümlə. Yüzüncü dəfə sizə Misir piramidalarının belə Qafqazdan olan qədim inşaatçıların diqqətli nəzarəti altında tikildiyi deyiləndə, edə biləcəyiniz tək şey başınızı yelləmək və sürücüdən sayğacı yandırmasını istəməkdir. Axı, bu uydurma ensiklopediyadan tək bir məqamı mübahisələndirməyə çalışmaq belə, Fərat çayının Goris yaxınlığındakı nənəmin bağından necə axdığı barədə bir saatlıq mühazirəyə səbəb ola bilər.

Nəticə etibarilə, qədim illüziyalar qurmaq kimi bütün bu nəhəng sənaye tədricən öz dekorasiyasında ilişib qalan insanların özləri üçün əsas maneəyə çevrilir. "Müqəddəs kitab cənnəti", "ilk şərab" və "ilk dövlət" haqqında nağıllar uşaq kitabları üçün uyğundur, lakin 21-ci əsrdə yalnız xəyali böyüklüyünün əfsanələri ilə yaşayan bir ölkə real gələcəyi əldən vermək riski daşıyır. Bəziləri texnologiyalar, logistika qurarkən, digərləri isə dünyaya Adəmin onların həmyerlisi olduğunu və Həvvanın sadəcə “Ararat” vadisini tərk edərək tarixi bir səhv etdiyini həvəslə sübut etməyə davam edirlər.