Qədim göllərdən biri səhraya ÇEVRİLDİ

Ölkə.az xəbər verir ki, bu barədə “IFLScience” nəşri yazıb.

Tədqiqatçılar İza Şen və Kun Martensin sözlərinə görə, göllər təbiət etibarilə zamanla yox olmağa meyillidir. Belə ki, onların hövzələri tədricən çöküntü süxurları ilə dolur. Nəticədə planetdəki yüz minlərlə daxili su hövzəsinin əksəriyyəti 18 min ildən az əvvəl yaranıb.

Göllərin çoxu qısaömürlüdür. Onlar yaranır və bir müddət sonra yox olur. Məsələn, Şimali Amerikada buzlaqların aşınması və ərimiş suların toplanması nəticəsində yaranan Böyük Göllərin belə təxminən 14 min yaşı var. Bununla belə, milyon illər ərzində mövcudluğunu qoruyub saxlayan qədim göllər də var.

Alimlər qeyd edirlər ki, dünyadakı təxminən 20 qədim göldən yalnız ikisi ABŞ-də yerləşir. Bunlar Taho və Tül gölləridir. Hər ikisi ABŞ-nin qərbində, Kaliforniyada və ya onun sərhədləri boyunca yerləşən tektonik cəhətdən aktiv ərazidədir. Bununla belə, gölün uzunömürlü olması üçün tektonik proseslərin baş verməsi mütləq deyil. Bəzi göllər meteoritlərin düşməsi nəticəsində yaranıb. Kanadanın Kvebek əyalətində yerləşən Pinqaluit krateri buna nümunədir.

Qədim göllər bioloqlar üçün xüsusi maraq doğurur. Çünki bu göllərdə unikal biomüxtəliflik qorunub saxlanıla bilər. Bundan əlavə, onlar milyon illər ərzində mövcud olan təbii təkamül laboratoriyaları hesab edilir.

Sibirin cənubunda yerləşən Baykal gölü təxminən 25 milyon il yaşı ilə Yer kürəsinin ən qədim gölü hesab olunur. O, həmçinin dünyanın ən dərin gölüdür və planetdəki maye şirin su ehtiyatlarının təxminən 20 faizini özündə saxlayır. Gölün dərinliklərində köpəkbalıqları da yaşayır.

Əvvəlki araşdırmalar göstərib ki, Baykaldakı bitki və heyvan növlərinin təxminən 80 faizinə dünyanın başqa heç bir yerində rast gəlinmir. Bununla belə, Baykal nə səth sahəsinə, nə də suyun həcminə görə dünyanın ən böyük gölüdür. Bu titul qədim göllər sırasına daxil olan Xəzər dənizinə məxsusdur.

Xəzər dənizinin dünyanın ən böyük gölü titulunu qorumasına səbəb olan amillərdən biri də sovet dövründə həyata keçirilən suvarma layihələrinin digər göllərə təsiri olub. Belə ki, 1960-cı illərdə həyata keçirilən layihələr nəticəsində bəzi göllərin su ehtiyatları azalıb.

Məsələn, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yerləşən qədim Aral dənizi vaxtilə dünyanın dördüncü ən böyük gölü olub. Lakin 1960-cı illərdən etibarən suvarma məqsədilə istifadə olunan suyun həcminin artması nəticəsində gölə daxil olan suyun miqdarı azalıb. 1980-ci illərə qədər Aral dənizi artıq iki hissəyə - Böyük Aral və Kiçik Arala bölünüb.

Bir neçə onillikdən sonra Böyük Aral da yenidən hissələrə ayrılıb. Hazırda onun şərq hissəsi tamamilə quruyub. Qurumuş gölün yerində isə dünyanın ən gənc səhrası hesab edilən Aralkum səhrası yaranıb.

Həmidə İbrahimova