Qədim Türk tarixində Quşan dövləti

Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru

Quşan dövləti I Kadfis və II Kadfisin hakimiyyəti illərində.

E. ə. I əs­rin son­­­­larından eramızın IV əsrinədək Mərkəzi Asiyanın ictimai-si­ya­­­­­si və mədəni hə­­ya­­­­tında baş verən hadisələr Quşan dövləti ilə bağlıdır. E. ə. 165-ci il­də hunlarla mü­ba­­­­rizədə məğlub olan yuetçilər Tyan-Şandan şimala, Yeddisuya gəl­miş və qə­dim sak­­­­ların torpaqlarında məskunlaşmışdılar. E. ə. II-I əsr­­­lərdə Mər­kə­zi Asi­­ya­nın To­xa­­­­­rıstan adlı əyalətində yuetçi konfederasiyasına daxil olan bir tay­fanın beş qo­lun­dan iba­rət (Nyumi, Şuanmi, Quy­şu­an, Xise, Du­mi) yeni bir it­­­­ti­fa­qı yarandı. Qə­dim Çin mən­bələrinda bu tayfa ittifaqı “Quy­ju­an”, yaxud “Quy­şu­­an” adlanır ki, bu da Qu­­­şan etnoniminin Çin dilində tələffüz və yazılış formasıdır.

Quşanlar Mərkəzi Asiyanın qədim tayfalarından biri olub e. ə. II-I əsr­lər­də Bak­­­­triya əyalətində yaşayırdılar. Sanskrit dilində “Ku­şa­na” kimi ifadə olunan Qu-şan adı­­na ilk dəfə b. e. I-II əsrlərinə aid brahma və karoşti əlif­baları ilə yazılmış Ku­şan ki­­tabələrində rast gəlinmişdir. Quşan adının mənşəyi ilə əlaqədar aparılan araş­dır­ma­­larda təqiqatçılar bir-birindən fərqli dörd fərziyənin üzə­­rində dayanırlar. Birinci eh­timala görə kuşan adı bir bəyin, ikinci ehtimala görə boy və ya klanın, üçün­cü ehtimala görə sü­lalənin adı, dördüncü ehtimala görə isə hər hansı bir hökm­da­rın daşıdığı ləqəblə bağlı ola bi­lər. Digər tərəfdən, Quşan adının hər hansı bir mə­­­na ifa­də etdiyini də qeyd edə bi­­lərik. Belə ki, Quşan etnoniminin “idarə, yö­nətim” mə­na­sında iş­­lənən “Kuşa” ilə “kök, mənşə” anlamına gələn “na” hissələrinin bir­­ləş­mə­si nə­ti­cə­­sində “hökmdar sülaləsinə mənsub” ifadəsi yaranmış olur.

ABŞ türkoloqu Peter Qolden qu­şan­la­rın et­nik mən­şəyi məsələsinin hələ də mü­­­zakirə predmeti olduğunu qeyd edir. O, qu­şan­la­rın to­xar, pers, türk və monqol mən­­şəli ola biləcəyini ehtimal edir. Ey­ni za­man­da qu­şan­la­rın yunan əlifbasını və böl­­gənin Şərq pers ədəbi dilini mə­nim­sə­dik­lə­rini qeyd edir. Rus şərqsünasları bir­mə­­nalı şəkildə quşanların irandilli, Mərkəzi Asiyanın əksər ta­rix­­çiləri isə türk­mən­şə­li olduğunu güman edirlər. Türkiyə tarixçisi Enver Könükçü “Ku­şanlar və ağ-hun­­­lar” adlı əsərində quşanların mənşəyi ilə bağlı yazır: “Quşanların han­sı etnik züm­­­­rə­yə mənsub olduqları məsələsi yeni bir problem deyildir. İndiyə qə­dər də bu mövzu ilə maraqlanan alimlər araşdırmalarını davam etdirməkdədirlər. Bi­zim qu-şan­ların et­nik mənşəyi ilə bağlı baş vurduğumuz qaynaqlar əsasən latın, yu­nan, Çin və hind ya­zıları ilə yanaşı, arxeoloji qazıntılardan əldə etdiyimiz pullar, kita­bə­­lər və s.-dir. Bu qaynaqlardakı dil, geyim, fiziki təsvirlər, çarların daşıdığı ünvanlar quşanların türk, monqol və ya saka-İran mənşəli ola biləcəyi ehtimalını da­ha da güc­ləndirir”.

Türk tarixçisi Tezcan Mehmet isə Enver Könükçünün fi­kir­lə­ri­ni əsas gö­tü­rə­rək qu­şan­ların mənşəyinin daha iki etnik kimliyə bağlı olduğu ehti­ma­lı­nı irə­li sürür. Onun fik­rincə, quşanlar türk, monqol, tibet, hind və pers mənşəli ola bi­lər­­lər. Lakin təd­qi­qat­çı quşanların daha çox saka-İran mənşəli olduğu ehti­malı­nın üzə­rin­də dayanır. Əksər tədqiqatçılar isə quşanların tibet və hind mənşəli oldu­ğu eh­ti­ma­lı­nı inkar edirlər. Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azər­bay­can­­­da da bir çox Quşi, Quşlar, Quşçu kənd adlarının mövcud olması quşan tayfasının da­­ha ge­niş areala yayılması ilə ya­na­şı, türksoylu etnos olması ehtimalını da gücləndirir.

E. ə. 160-cı ildə usunların təzyiqi ilə qərbə hərəkət edərək Fərqanəyə gəlmiş qu­­şanlar e. ə. 141-ci ildə Yunan-Baktriya dövlətinə son qoydular. Bu hadisədən yüz il sonra Quyşuan knyazı Kadfis Quşan dövlətini yaradaraq özünü yeni dövlətin ha­­kimi elan etdi. 80 ildən çox yaşayan I Kadfis ilk olaraq hunlarla və Çinlə mü­ba-ri­zədə zəifləmiş, dil birliyi və sikkələrdəki tamqaları belə bir-birinə yaxın olan Kanq çar­lı­ğı­nın cənub torpaqlarını özünə tabe etdi. Kadfiz həmçinin Parfiya döv­lə­ti­nə qarşı mübarizə apararaq bu dövlətə daxil olan Hindiquşdan şimal-qərbdəki əra­­ziləri, o cümlədən Kabil ətrafı əraziləri ələ ke­çir­­di.

I-III əsrlərdə yüksəliş döv­rünü keçirən Quşan dövləti Parfiya, Çin və Roma im­­periyaları ilə eyni vaxtda möv­cud olmuşdur. Quşan dövləti həmçinin türk xalq­la­rı­­nın tarixində ilk quldar dövləti kimi sə­ciy­yə­lə­nir. Quşanların dövlətçilik tarixi iki mər­­hələyə bölünür. Bu dövlətin I Kadfis və II Kadfisin hakimiyyəti illərinə aid I mər­­hələsi Mərkəzi Asiya ilə bağ­lı­dırsa, çar Kanişka və onun varislərinin siyasi mər­kə­­zin Hindistanın şimal-qərb əra­zi­lərinə kö­çü­rüldüyü dövr isə II mərhələsi he­sab olu­­nur. Quşan dövlətin I mərhə­lə­si, əsasən, Mər­kəsi Asiyanın siyasi tarixi ilə bağ­lıdır. Döv­­lətin qurucusu olan I Kud­­ju­la Kad­fi­sin hakimiyyəti illərində (?-51) Quşan tayfa it­­tifaqı güclənərək qüd­rət­li döv­lətə çev­ril­di və tezliklə işğalçılıq mü­ha­ri­bələrinə baş­la­­dı. Qısa müddətdə Ka­bul ça­yının höv­zə­sini, Kəşmir ətrafı əraziləri, Xarəzm, Soqd, Fər­­qanə, Çaç vi­la­yət­­lə­ri­ni əhatə edən Kanq dövlətini tutdu. I Kad­fi­sin ha­ki­miy­yə­­ti illərində Quşan dövlə­ti­nin sərhədləri Soqd çayından Hind çayına, Parfiyadan Pa­­mirə qədər əra­zi­lə­ri əhatə edir­di. O, öl­kə­nin paytaxtını Qissar sil­si­lə­si­nin arxa­sın­da­­kı Zərəfşan vi­la­yə­tinə kö­çür­­məklə yeni fəth edilmiş ərazilərə daha da yaxınlaşmaq is­­təyirdi.

I Kudjula Kadfisin dövründə Yunan-Baktriya çarlarının şərəfinə metal pullar zərb olunurdu. Quşan dövləti türk xalqları və dövlətlərinin tarixində metal pulu olan ilk dövlət hesab olunur. Kuşan pullarının üzəri yunan hərfləri ilə yazılmış, hət­ta Kad­fi­sin adı da yunan dilində həkk olunmuşdu. Bununla da I Kadfis özünün Yunan-Bak­triya çarlarının siyasi varisi olduğunu sübut etmək istəyirdi. Onun ye­ri­nə əsl adı Vima (51-78-ci illər) olan varisi gəldi. İşğalçı müharibələri davam et­di­rən Vima Kadfis Şərqi Türküstanın Qaşqar əyalətini, Hindistanın Benares əyalətinə qə­dərki ərazilərini zəbt edərək bu ölkədəki yunan çarlarının hakimiyyətinə son qoy­­du. Onun dövründə Quşan dövləti Mərkəzi Asiyanın əksər hissəsini, Əfqanıs­tan və Hindista­nın şimal ərazilərini əhatə edirdi. Vima Kadfis ölkənin paytaxtını Soqd­­da sax­la­maq­la atasının siyasətinə sadiqliyini ifadə etdi. Həmçinin onun döv­rün­­də zərb olunan pul­ların üzəri əvvəlki kimi yunan dilində yazılırdı. Zərb olunan pul­ların digər bir xü­susiyyəti üzərində Şiva allahlarının təsvirinin əksini tapması idi. Bu, Quşan cə­miy­yə­tinə Hindistandan yeni dini baxışların daxil olmasının gös­təri­cisi idi.

II Kadfisin ha­kimiyyət illəri həmçinin Quşan dövlətinin yüksəliş illəri hesab olunur. Bu dövr qu­şanların şimala və cənuba ekspansiyasının genişlənməsi ilə ya­na­şı, ölkədə suvarma əkin­çiliyinin inkişafı ilə də xarakterizə olunur. O, tica­rə­tin in­ki­şafına şərait ya­rat­maq­la yanaşı, paytaxt Soqdun başlıca ticarət mərkəzinə çe­vir­mə­si­nə çalışırdı.

3.2. Quşan dövləti Kanişka və onun varislərinin dövründə

Qu­­şan dövləti qızıl döv­­rünə “çarlar çarı” Kanişkanın (78-123-cü illər) ha­ki­miy­­­yə­ti il­lərində çat­dı. Çar Kanişkanın dövründə Quşan dövləti şimal və şərq is­ti­qa­mət­­­­lə­rin­də yürüş­lə­ri davam etdirdi. Nəticədə, Şərqi Türküstan və Xarəzmi zəbt edə­­rək şimal-qər­bi Hin­distandakı mövqelərini gücləndirdilər. Bu zaman dövlətin əra­­­zisi şimalda Xa­rəzm­dən başlayaraq cənubda Hind çayının mənsəbinədək uza­nır­­dı. Ka­nış­ka döv­lə­tin paytaxtını Soqddan şimal-qərbi Hindistana –Pişəvərə kö­çür­­­dü. Bu­nunla çar Ka­­nişka türk xalqları və dövlətləri tarixində növbəti bir ilkə im­za ata­raq Hin­distanın şimal-qərb ərazilərini ilk dəfə olaraq Quşan dövlətinə birləş­dir­di və burada türk ha­ki­miyyətini bərqərar etdi. Kanişka Hindistanın ilk türk mən­şə­li hökm­darı olaraq bu ölkənin tarixində önəmli bir rol oynadı. Digər tərəfdən, Kanq və Quşan döv­lə­t­lə­ri­­nin mənafe toqquşmalarına da son qoyuldu. Eyni zaman­da Qu­şan dövləti çar Ka­niş­­­ka tərəfindən dünya dövləti statusu da əldə etmiş oldu.

Quşan dövlətinin sürətli yüksəlişi qonşu Çinin narahatlığına səbəb oldu. Çar Ka­­nişkanın nüfuzundan qorxuya düşən Çin Quşan dövlətinə qarşı bütün gücünü sə­­­fər­­bər etdi. Kanişkanın hərbi planlarında Çinin Mərkəzi Asiya ilə həmsərhəd əya­­­­­l­ət­lə­­rinin işğalı ön planda dayanırdı. 90-cı ildə çar Kanişka bu məqsədlə 70 min­­­lik or­du­nu Türküstana yeritdi. Altay Məmmədov qeyd edir ki, hücum planı ət­raf­lı dü­­­şü­­­nül­mədiyindən Pamir dağlarını keçəndən sonra ordu ərzaqsız qalmış və Çin tə­­rə­fin­­­dən məğlubiyyətə uğradılmışdı.