Qeyri adi geoloji anomaliya: Dəniz səviyyəsi niyə 30 metr enib?

Kollin A. Dalton tərəfindən AGU elmi platformasında dərc edilmiş tədqiqat göstərir ki, 15-6 milyon il əvvəl qeyri-adi geoloji anomaliya qlobal okean səviyyəsinin 30 metrədək kəskin enməsinə səbəb olub.

Ölkə.az Qaynarinfo-ya istinadən xəbər verir ki, geoloji məlumatlara əsasən, bu qədim dövrdə okean qabığının yaranması təxminən 35% azalıb. 

Bu dəyişiklik Yer səthinin dəniz relyefini köklü şəkildə dəyişib. Yeni süxurların yaranması zamanı okean dibindəki yüksəkliklərdə mövcud olan material tədricən subduksiya zonalarına doğru sıxışdırılır.

Okean qabığının formalaşması prosesi zəiflədikdə, okean hövzələri əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşib. Alimlər hesab edirlər ki, bu dərinləşmə nəticəsində dəniz səviyyəsi qlobal miqyasda 26–32 metr arasında azalıb.

Bu geoloji proseslər NASA-nın Marsda apardığı tədqiqatlarla oxşarlıq təşkil edir. Orada da planetin səthində baş verən dəyişikliklər onun geoloji tarixini formalaşdırıb və planetlərin səthlərinin necə təkamül etdiyini göstərib.

Tədqiqatçılar həmin dövrdə Yer mantiyasından gələn istilik axınının orta hesabla 8% azaldığını müəyyən ediblər. Xüsusilə orta okean silsilələrində bu göstərici 35%-ə çatıb. Soyuma tendensiyası okean kimyası və atmosfer tərkibinə ciddi təsir göstərib.

Okean qabığının yaranmasının azalması sualtı vulkanik fəallığın zəifləməsinə gətirib çıxarıb ki, bu da atmosferə buraxılan karbon qazının həcminin ciddi şəkildə azalmasına səbəb olub. Bu proses, ehtimal ki, planetar səviyyədə soyuma fazasının başlanmasına, dəniz ekosistemlərinin dəyişməsinə və qütb buzlaqlarının sürətlə artmasına yol açıb.

Geoloji anomaliya geribildirim dövrəsi yaradaraq dəniz səviyyəsinin daha da aşağı düşməsinə gətirib çıxarıb. Qlobal temperatur aşağı düşdükcə, qütb buzlaqları əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib və dənizlərdə qalmalı olan böyük miqdarda suyu özündə saxlayıb. Bu buzlaqların artması okean hövzələrinin dərinləşməsindən daha çox dəniz səviyyəsinin azalmasına səbəb olub.

Dəniz səviyyəsinin bu böyük enməsi dünyada sahilyanı mühitləri dəyişdirib, yeni ekoloji nişlər yaradıb və digərlərini yoxa çıxarıb. Bu dəyişikliklər ehtimal ki, dəniz canlıları arasında əhəmiyyətli təkamül adaptasiyalarına səbəb olub. Müasir dəniz tədqiqatçıları dərin suda yaşayan canlılarda bu dəyişikliklərə uyğunlaşma izlərini taparaq qədim növlərin necə reaksiya verdiyini araşdırırlar.

Qədim dəniz səviyyəsinin enməsi Yer sistemlərinin dinamikasını anlamaq üçün dəyərli kontekst təqdim edir. Müasir dövrdə iqlim dəyişikliyi səbəbindən dəniz səviyyəsinin artması müşahidə olunduğu halda, bu qədim hadisə milyon illərlə davam etmiş təbii geoloji proseslərin nəticəsi olub.

Tədqiqat göstərir ki, Yer daxilində baş verən proseslər səth şəraitinə gözlənilməz təsirlər göstərə bilər. Süd Yolu qalaktikasının mərkəzində yerləşən qara dəliklə bağlı müşahidələr necə xaotik qarşılıqlı təsirləri üzə çıxarırsa, Yer geoloji sistemləri də daxili termodinamik, qabıq yaranması və səthi mühit arasında mürəkkəb qarşılıqlı əlaqələri nümayiş etdirir.

Bu qədim anomaliyaları öyrənməklə alimlər müxtəlif zaman miqyaslarında planetar təkamül barədə vacib məlumatlar əldə edirlər.