Qiymət artımı və inflyasiya sürətlənir: hansı tədbirlər görülməlidir? ARAŞDIRMA

Dövlət Statistika Komitəsinin açıqladığı məlumata görə, 2025-ci ilin mart ayında Azərbaycanda illik inflyasiya 5,9 faizə yüksəlib. 2024-cü ilin mart ayına nisbətən qida məhsulları, içkilər və tütün məmulatlarının qiymətləri 6,5 faiz, qeyri-qida məhsullarının qiymətləri 2,8 faiz, əhaliyə göstərilmiş ödənişli xidmətlərin dəyəri isə 7,5 faiz artıb. Mart ayında əvvəlki ayla müqayisədə inflyasiya 0,6 faiz, ərzaq məhsullarının qiymətləri isə ay ərzində 1,2 faiz artıb. Fevral ayı ilə müqayisədə mart ayında balıq və balıq məhsulları, süd məhsulları, bitki yağları, meyvə-tərəvəz, qoz-fındıq, qəhvə, su və siqaret bahalaşıb.

Qeyd edək ki, İqtisadiyyat Nazirliyinin proqnozlarına əsasən, 2025-ci ildə inflyasiyanın 4,6 faiz səviyyəsində olacağı gözlənilir. Mərkəzi Bankın yanvar ayı üzrə yenilənmiş proqnozu bu il inflyasiyanın 5,5-6 faiz səviyyəsində olacağını göstərir.

Eyni zamanda, beynəlxalq reytinq agentlikləri qiymət artımı ilə bağlı hökumətin gözlədiyinə yaxın və ya ondan da aşağı proqnoz verirlər – S&P Global və Moody's 2025-ci ildə inflyasiya səviyyəsini 4 faiz adlandırıblar.

Xatırladaq ki, ötən il ölkədə orta illik inflyasiya 4,9 faiz təşkil edib.

Mövzu ilə bağlı Bakupost.az-a danışan iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli deyib ki, Azərbaycanda qiymət artımının obyektiv və subyektiv səbəbləri var. Ərzaq inflyasiyasının rəsmi rəqəmlərdə də artmasını gündəlik həyatımızda hər gün müşahidə edirik. Hətta gündəlik həyatımızda hiss edilən qiymət artımı rəsmi inflyasiya rəqəmindən daha yüksəkdir. Rəsmi inflyasiyada bir çox mal və xidmətlərin qiymət dəyişimi nəzərə alınır, lakin əhali təxminən 30 adda gündəlik tələbat məhsullarının alış-verişini daha çox həyata keçirir ki, onların qiymətləri daha çox artır:

“Ölkədə qiymət artımının obyektiv səbəbi mövsümlə əlaqədardır. Azərbaycanda həmişə təxminən yanvar ayından başlayaraq may ayına qədər yerli məhsulların bazardan çıxması kənd təsərrüfatı sahəsində əsasən qiymətlərin artımına səbəb olur. Sonrakı dövrdə isə müəyyən sabitləşmə, balanslaşma müşahidə edirik. Bunun subyektiv səbəbi isə idxaldan çox asılı olmağımızdır. Xaricdə baş verən qiymət dəyişiklikləri bizə təsir göstərir. Azərbaycanda istehsalı artıra bilmirik və rəqabətli mühitlə bağlı problemlər çoxdur. Bütün bunlar qiymət artımında rol oynayan əsas amillərdəndir”.

İqtisadçı ekspert Rüfət Quliyev hesab edir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı qlobal iqtisadiyyata güclü inteqrasiya olunub və buna görə də qlobal iqtisadiyyatda baş verən bütün təlatümlü proseslər ölkə iqtisadiyyatına da təsir edir. Əsasən, inflyasiya və valyuta paritetinə təsir göstərir:

"Qlobal iqtisadiyyatın demək olar ki, 8-9 faiz gerilədiyi pandemiyadan sonra inflyasiya da sürətlənməyə başladı. Üstəlik, Avropanın düz mərkəzində hərbi əməliyyatlar qiymət artımının növbəti mərhələsinə gətirib çıxardı".

İqtisadçı qeyd edib ki, sənaye inflyasiyasını, yəni istehsal vasitələri - dəzgah və avadanlıq istehsal edən sənaye sahələrində qiymət artımını da unutmaq olmaz. Son illər sənaye inflyasiyası 20 faizdən aşağı düşməyib.Yəni maşınların, avadanlıqların, komplektləşdirici hissələrin, ehtiyat hissələrinin qiyməti qalxır və bu, təbii ki, həmin istehsal vasitələrindən istifadəyə başlayandan sonra formalaşan malların qiymətinə təsir göstərir”.

R.Quliyev Trampın dünya bazarlarının və birjalarının 7-12 faiz çökməsinə səbəb olan kifayət qədər sərt siyasətini də xatırladıb. Bu siyasət qlobal iqtisadiyyatı ləngitməyə başlayır və bir çox ölkələrdə tənəzzülə səbəb olur.

Eyni zamanda, ekspert bildirib ki, Azərbaycan hökuməti qiymət artımının hansısa yolla qarşısını almaq üçün addımlar atır. Lakin qəbul edilməlidir ki, inflyasiyanı tam olaraq boğmaq mümkün deyil. Ancaq onu proqnozlaşdırmaq, maliyyə-kredit sistemində müəyyən siyasət aparmaq olar. Amma bazar iqtisadiyyatı şəraitində bunu tam aradan qaldırmaq mümkün deyil:

“Deyə bilərik ki, Azərbaycan üçün ümumilikdə 3-5 faiz illik inflyasiyanın standart göstəricisidir".

İqtisadçı ekspert Xalid Kərimlinin sözlərinə görə, AMB artıq 2023-cü ilin dekabrından pul-kredit siyasətini kifayət qədər sərtləşdirib və bu səbəbdən depozitlər və kreditlər üzrə faiz dərəcələri az qala 2-3 faiz artıb:

“Ona görə də hesab edirəm ki, tənzimləyici bundan sonra pul siyasətini sərtləşdirməyəcək və inflyasiyaya görə dərəcələri artırmayacaq. Çünki qiymət artımının səbəbi Mərkəzi Bankın pul siyasəti deyil, hökumətin və Tarif Şurasının bir sıra qərarlarıdır. Bu ilin yanvar ayından Tarif Şurası əhali üçün işıq və qazın qiymətini qaldırıb. Ötən ilin ikinci yarısında dizel və benzinin qiymətləri qaldırılıb, sərnişindaşımada gediş haqqı da artırılıb. Bütün bunlar inflyasiyanın artmasına səbəb oldu. Elektrik enerjisi, qaz və avtomobil yanacağına görə tariflərin artırılması kənd təsərrüfatı məhsulları, tikinti materialları və digər malların istehsalının maya dəyərinin artmasına səbəb olub. Eyni zamanda, Tarif Şurasının qiymət artımını davam etdirəcəyini düşünmürəm. Çünki əvvəllər tariflərin artırılması ilə bağlı kifayət qədər sərt addımlar atılıb və bu, dövlət tərəfindən göstərilən demək olar ki, bütün xidmətlərin qiymətini artırıb".

X.Kərimlinin fikrincə, bu il inflyasiyanın artmasının digər səbəbi yanvar ayından minimum əmək haqqının artırılmasıdır ki, bu da sahibkarların xərclərini artırır və onlar mal və xidmətlərin qiymətini qaldırmağa məcbur olurlar. Bundan əlavə, o xatırladıb ki, keçən il orta aylıq əmək haqqı təxminən 8 faiz artıb ki, bu da sahibkarların bir işçiyə düşən xərclərinin 8 faiz artması deməkdir. Eyni zamanda, sahibkarların vergi xərcləri də artır ki, bu da özünü son məhsul və ya xidmətin maya dəyərində göstərir:

“Azərbaycan Mərkəzi Bankının hazırkı məqsədi əhali üçün idxal olunan məhsulların bahalaşmasının qarşısını almaq üçün manatın xarici valyutalara nisbətdə məzənnəsini saxlamaqdır”.

Millət vəkili Vüqar Bayramovun dediyinə görə, bütövlükdə inflyasiya qeydə alınsa da, rəsmi statistika göstərir ki, qiymət artımı proqnozlaşdırılan diapazonda dəyişir:

"İnflyasiya göstəriciləri üçün proqnozlaşdırılan diapazon 4-6 faiz arasıdır. Sözsüz ki, biz 2024-cü il və eləcə də, ötən ilin son ayı ilə müqayisədə inflyasiya səviyyəsində artımı müşahidə edirik. Bunun əsl səbəbi idxal inflyasiyasıdır. Biz yanvar ayında idxal inflyasiyasının qiymət artımına, istehlak bazarına təsirlərini müşahidə etdik. Bu da inflyasiya səviyyəsində özünü göstərdi".

Millət vəkili deyir ki, yanvar ayında bazarda yerli kənd təsərrüfatı məhsullarının payı azaldı. Bu da nəticə etibarilə istehlak bazarında məhsul strukturuna təsir göstərdi. Bunun nəticəsində də biz qiymətlərdə artımları müşahidə edirik:

"2025-ci ildən ölkədə sosial paket icra olunub. Sosial paketin icrasına uyğun olaraq təbii ki, tələbin, istehlakın artması gözlənilir. Amma bu kontekstdə süni qiymət artımlarına qarşı mübarizənin gücləndirilməsinə ehtiyac var ki, istehlak bazarında yeni qiymət artımları müşahidə olunmasın. Birmənalı şəkildə müvafiq dövlət qurumu tərəfindən süni qiymət artımlarına qarşı mübarizə gücləndirilməlidir".

V.Bayramov vurğulayıb ki, regionda qiymət artımı müşahidə olunduğu üçün bu, bizə də təsirsiz ötüşmür:

"İdxalın əvəzlənməsi prosesi intensivləşməlidir, çünki bu proses praktiki olaraq, idxal inflyasiyasının təsirlərinin minimumlaşdırılmasına gətirib çıxara bilər. Hazırda regionda qiymət artımı müşahidə olunur. Bu da idxal vasitəsilə Azərbaycan istehlak bazarında da inflyasiya səviyyəsinə təsir göstərir".

Sevinc,

BakuPost