Qızıl rəngin və ehtirasın rəssamı Qustav Klimt kimdir?

Bu gün görkəmli Avstriya rəssamı Qustav Klimtin doğum günüdür.

Kulis.az Rəna Nevzatın rəssam haqqında yazısını təqdim edir.

Vyana modernizminin ən sirli, ən qalmaqallı və eyni zamanda ən çox sevilən nümayəndələrindən biri... Qustav Klimt. Onun tablolarına baxanda adamı qəribə bir sehr bürüyür. Qızıl rəngin bolluğu, qadın bədəninin həm erotik, həm də estetik təsviri, sərt həndəsi fiqurların insan emosiyaları ilə harmoniyası – bütün bunlar Klimti dünya incəsənət tarixinin ən unikal fırça ustalarından birinə çevirir.

Qustav Klimt 1862-ci ildə Avstriya imperiyasının paytaxtı Vyana yaxınlığındakı Baumqarten şəhərciyində doğulub. Ailəsi çox kasıb idi. Atası qızıl oymaçısı, anası isə musiqiçi olmaq xəyalları ilə yaşayan, lakin heç vaxt buna nail ola bilməyən bir qadın idi. Bəlkə də Klimtin gələcəkdə öz əsərlərində qızıldan bu qədər bol istifadə etməsi məhz atasının peşəsindən qaynaqlanan uşaqlıq xatirələrinin nəticəsi idi.

14 yaşında Vyana Tətbiqi Sənətlər Məktəbinə qəbul olan Klimt qardaşı Ernst və dostu Frans Matş ilə birlikdə sənət dünyasına ilk addımlarını atır. Onlar komanda şəklində teatrlarda, muzeylərdə, ictimai binalarda divar və tavan rəsmləri çəkərək böyük uğur qazanırlar. Klimt o dövrdə tamamilə klassik, ənənəvi üslubda işləyirdi. O qədər uğurlu idi ki, gənc yaşlarında Avstriya imperatoru tərəfindən "Qızıl Xaç" ordeni ilə də təltif edilmişdi. Lakin onun daxilindəki üsyankar ruh çox keçmədən klassikanın divarlarını sındıracaqdı.

1890-cı illərin sonlarında Klimt ənənəvi incəsənətin dar çərçivələrindən sıxılmağa başlayır. O, sənətdəki köhnə qaydaları, akademizmin quru qanunlarını və süni əxlaq normalarını rədd edir. 1897-ci ildə bir qrup həmfikiri ilə birlikdə "Vyana Sesessiyası" adlı yeni və inqilabi bir sənət hərəkatı yaradır. Hərəkatın ilk prezidenti də elə özü seçilir. Onların manifesti və şüarı çox sadə, amma çox güclü idi: "Hər dövrün öz sənəti, hər sənətin öz azadlığı var."

Bu dövrdən etibarən Klimt qadın fiqurunu sənətinin mütləq mərkəzinə gətirir. Onun tablolarındakı qadınlar nə passiv mələk, nə də itaətkar obrazlar deyildi. Onlar ehtiraslı, azad, öz bədənlərindən utanmayan, baxışları ilə cəmiyyətə meydan oxuyan həqiqi "femme fatale" (ölümcül qadın) fiqurları idi. Bu cəsarətli yanaşma dövrün mühafizəkar Vyana cəmiyyətində ardı-arası kəsilməyən qalmaqallara səbəb olurdu.

Klimtin yaradıcılığının ən məhsuldar və ən parlaq mərhələsi tarixə onun "Qızıl Dövrü" kimi düşüb. İtaliyanın Ravenna şəhərinə etdiyi səyahət zamanı gördüyü qədim Bizans mozaikaları rəssama dərindən təsir edir. O, adi boyalarla kifayətlənməyərək, tablolarına həqiqi qızıl yarpaqları (vərəqləri) əlavə etməyə başlayır.

Bu dövrün ən bahalı və ən səs-küylü əsərlərindən biri 1907-ci ildə çəkilmiş "Adel Blox-Bauerin portreti I" əsəridir. Bəzən "Qızıl qadın" və ya "Avstriyanın Mona Lizası" adlandırılan bu rəsm varlı yəhudi sənayeçisinin həyat yoldaşı Adeli təsvir edir. Tablo o qədər zəngin və mürəkkəb həndəsi naxışlarla işlənib ki, qadının siması və əlləri sanki bu qızıl okeanından çıxıb bizə baxır. Əsərin sonrakı taleyi əsl film ssenarisidir; İkinci Dünya müharibəsi zamanı nasistlər tərəfindən yəhudi ailəsindən müsadirə edilən rəsm onilliklər sonra uzun məhkəmə çəkişmələri nəticəsində qanuni varislərinə qaytarılmış və rekord qiymətə satılmışdır.

***

Qustav Klimt deyəndə hər kəsin ağlına gələn ilk əsər şübhəsiz ki, "Öpüş"dür (1907-1908). Bu tablo dünyada sevginin, romantikanın və kişi-qadın birliyinin ən vizual simvoluna çevrilib.

Rəsmdə gül-çiçəklə örtülmüş bir uçurumun kənarında diz çökmüş, bir-birinə sarılmış iki aşiq təsvir edilib. Diqqətlə baxsanız, Klimtin sənət fəlsəfəsini görərsiniz: Kişinin geyimi sərt, düzbucaqlı, ağ-qara və boz həndəsi fiqurlarla, qadının paltarı isə yumşaq, dairəvi, rəngarəng çiçək motivləri ilə bəzədilib. Bu, kişi və qadın enerjilərinin – sərtlik və yumşaqlığın – kosmik birliyini ifadə edir. Arxa plandakı sonsuz qızıl fon isə bu intim anı sadə bir məişət səhnəsindən çıxararaq sanki ilahi və müqəddəs bir səviyyəyə qaldırır.

***

Klimtin qadınları yalnız məsum aşiqlərdən ibarət deyildi. "Yudif və Holofernin başı" (1901) tablosunda rəssam qədim yəhudi qəhrəmanı Yudifi tamam fərqli prizmadan təqdim edir. Klassik incəsənətdə Yudif xalqını xilas edən cəsur, dindar və əxlaqlı bir qadın kimi təsvir edilirdi. Klimt isə onu yarıçılpaq, gözləri ehtirasdan süzülən, əlində düşməninin kəsik başını tutmasına baxmayaraq, simasında zövq oxunan bir qadın kimi rəsm edib. Erotizm və ölümün, həzz və qəddarlığın bu kəskin sintezi dövrünün insanlarını həm dəhşətə gətirir, həm də maqnit kimi özünə çəkirdi.

***

1902-ci ildə Klimt bəstəkar Lüdviq van Bethovenə həsr olunmuş böyük bir sərgi üçün monumental əsər yaradır – "Bethoven frizi". Uzunluğu 34 metrdən çox olan bu nəhəng divar rəsmi insanın həyatdakı xoşbəxtlik axtarışını, zəifliklərini, qaranlıq qüvvələrlə mübarizəsini və nəhayət, incəsənət (poeziya və musiqi) vasitəsilə xilas olmasını mərhələ-mərhələ təsvir edir. Frizdə yer alan qulyabanılar, çılpaq qadınlar və xəstəlik fiqurları o dövrün tənqidçiləri tərəfindən "iyrənc və əxlaqsız" adlandırılsa da, bu gün rəssamın daxili fəlsəfəsini, qorxularını göstərən ən vacib vizual mətnlərdən sayılır.

***

Klimt həyatının son illərində daha çox fəlsəfi mövzulara, varlıq və yoxluq arasındakı incə cizgiyə müraciət edirdi. "Ölüm və Həyat" (1910-1915) əsəri bunun ən dəqiq nümunəsidir. Tablonun bir tərəfində çarpayısında yatan müxtəlif yaş qruplarından olan insanlar – körpə, gənc qadın, qoca təsvir edilib. Digər tərəfində isə əlində çomaq tutmuş, naxışlı geyimdə olan Ölüm (Skelet) dayanır. Ölüm gülümsəyərək həyata baxır, lakin insanlar bir-birinə sarılaraq, sanki sevgi və nəslin davamı ilə ölümə meydan oxuyurlar. Klimt bununla sübut etmək istəyirdi ki, ölüm qaçılmaz olsa da, həyatın dairəsi onu həmişə məğlub edəcək.

Klimt sənətində nə qədər səs-küylü, cəsarətli və açıq idisə, şəxsi həyatında bir o qədər qapalı və sadə adam idi. O heç vaxt mətbuata müsahibə verməz, öz sənəti haqqında fəlsəfi esselər yazmazdı. Bir dəfə belə demişdi:

"Mən rəsm obyekti kimi özümlə maraqlanmıram. Məni daha çox digər insanlar, xüsusən də qadınlar maraqlandırır".

O, heç vaxt rəsmi şəkildə evlənməyib, lakin müxtəlif qadınlardan (əsasən də rəsmlərini çəkdiyi modellərdən) azı 14 övladının olduğu məlumdur. Həyatı boyu onun ən yaxın sirdaşı və bəlkə də yeganə platonik sevgisi moda dizayneri Emili Flöge olub. Deyilənə görə, Klimt 1918-ci ildə insult və ardınca ispan qripindən vəfat edərkən son sözü "Emilini çağırın" olub.

Bu gün Qustav Klimtin əsərləri təkcə Vyana muzeylərinin divarlarını bəzəmir. Onun təkrarsız qızıl naxışları dünyanın hər yerində geyimlərdə, interyerlərdə və rəqəmsal dizaynlarda yaşamağa davam edir. O, qızılın soyuq əzəmətini insan bədəninin hərarəti ilə birləşdirərək incəsənət tarixində tamamilə yeni, cəsarətli və həmişə müasir qalan bir imza qoyub getdi.