Qlobal supergüclərin üstünlük axtarışı NYT yazır

Qlobal iqtisadi inteqrasiya supergüclərin silahına çevrilib

2022-ci ildə Beynəlxalq Valyuta Fondunda iqtisadi məsləhətçi vəzifəsinə başladıqdan cəmi bir ay sonra Rusiya tankları Ukraynaya girdi. Rusiya hərbi əməliyyatı mənə gözləmədiyim bir çətinlik yaratdı: münaqişənin iqtisadi nəticələrini idarə etmək zərurəti. O vaxtdan bəri qlobal iqtisadiyyat bir sıra böhranlarla üzləşdi - həm Prezident Trampın tariflər tətbiq etməsi kimi iqtisadi, həm də ABŞ, İsrail və İranın iştirak etdiyi Yaxın Şərqdəki müharibə kimi real böhranlar.

Çox vaxt bu cür qarışıqlıqlar təcrid olunmuş hadisələr kimi qəbul edilir. Lakin onlar belə deyil. Onlar qlobal iqtisadiyyatı yenidən formalaşdıran daha dərin parçalanmanın bir-biri ilə əlaqəli simptomlarıdır. Bu parçalanma - həm geosiyasi, həm də geoiqtisadi - yeni müharibələr dövrünə çevrilə biləcək bir dövrün başlanğıcını təhdid edir. Daimi hərbi toqquşmalardan daha çox gizli strateji iqtisadi rəqabət, məcburiyyət və artan iqtisadi qeyri-sabitliklə müəyyən ediləcək bir dövr. Və bəli, faktiki müharibə riskinin artması ilə.

Ukrayna Donbası itirir. Qərbdə də vəziyyət yaxşı deyil - əsas müttəfiq özünü dost siyahısından çıxarıb.
Bu transformasiyanın hərəkətverici qüvvəsi qlobal ağırlıq mərkəzindəki dəyişiklikdir. Onilliklər ərzində qlobal iqtisadi nizam nisbətən sabit idi, ABŞ-a yönəlmişdi və iqtisadi inteqrasiyaya geniş öhdəlik üzərində qurulmuşdu. 191 üzv ölkəsi olan BVF bu birliyin sübutu kimi xidmət edir. Bu sistem ticarət, investisiya və həyat səviyyəsinin heyrətamiz artımına səbəb olmuşdur. Hazırda ildə 35 trilyon dollara yaxınlaşan beynəlxalq ticarət 1960-cı ildən bəri təxminən iyirmi dəfə artmışdır, dünya əhalisinin həddindən artıq yoxsulluq içində yaşayan payı isə 1990-cı ildəki təxminən 43%-dən bu gün cəmi 10%-ə düşmüşdür. Dünyanın ağırlıq mərkəzinin dəyişməsi təəccüblü olmamalıdır. Bu, yoxsul ölkələrin iqtisadiyyatlarının böyüməsinə və inkişaf etmiş ölkələrə çatmaq istəklərinə uyğundur. Yüksələn güclər təbii olaraq qlobal mənzərəni çoxqütblüyə çevirir. Əlbəttə ki, Çin ağla gəlir, amma Asiya, Latın Amerikası və Şərqi Avropadakı bir çox digər inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar bu 60 ildən çox artımdan faydalanıb.

Bu dəyişikliklər arasında geosiyasi təzyiqlər güclənir və sistem gərginlik altındadır. Paradoks da buradadır. İqtisadi inteqrasiya əhəmiyyətli faydalar gətirdi və sülhə aparan qarşılıqlı maraqlar yaratdı. Lakin inteqrasiya qarşılıqlı asılılıq və bununla birlikdə zəiflik yaradır. Bu, ölkələri enerji, vacib minerallar və ya qabaqcıl kompüter çiplərində təchizat fasilələri və ticarət və ya maliyyə maneələri riskinə məruz qoyur. Və maneələrin olduğu yerdə, İranın bu yaxınlarda nümayiş etdirdiyi kimi, istifadə edilə bilən təsir gücü var.

Nəticə təhlükəli zəncirvari reaksiyadır. Özlərini qəbul edilən risklərdən təcrid etmək cəhdi ilə ölkələr qlobal iqtisadiyyatı daha da parçalaya bilərlər. Bu, öz növbəsində, tariflər, sənaye siyasəti, maliyyə tənzimlənməsi, ixrac nəzarəti və ya artan hərbi xərclər vasitəsilə təcrid olunma cəhdlərini təşviq edir.

Biz bu dinamikanı əvvəllər də görmüşük. Qlobal iqtisadiyyat 20-ci əsrin əvvəllərində, Britaniyanın rəhbərliyi ilə ticarətin, kapital axınlarının və immiqrasiyanın genişlənməsinin zirvəsində yüksək dərəcədə inteqrasiyaya nail oldu. Bunun ardınca millətçiliyin və militarizmin yüksəlişi və iki dünya müharibəsi ilə üst-üstə düşən intensiv deqloballaşma dövrü gəldi. Bugünkü iqtisadi inteqrasiyanın və sülhün əbədi davam edəcəyini düşünmək sadəlövhlük olardı.

Qlobal iqtisadiyyat indiyə qədər diqqətəlayiq dayanıqlıq nümayiş etdirib. İranla müharibəyə cavab olaraq enerji bazarları uyğunlaşdı və maliyyə bazarları sakit qaldı. Çin, Yaponiya, Koreya və ABŞ kimi ölkələr neft ehtiyatlarından istifadə etməklə və ya alternativ enerji mənbələrinə keçməklə böhranın təsirini azaltdılar. Ticarət gərginliyinin artmasına baxmayaraq, 2025-ci ildə qlobal ticarət azalmaq əvəzinə gücləndi. Ölkələr və şirkətlər ticarət yollarını və təchizat zəncirlərini tənzimlədilər. Bir vaxtlar sistemli pozuntulara səbəb ola biləcək şoklar bu dəfə azaldıldı.

Lakin dayanıqlıq toxunulmazlıqla qarışdırılmamalıdır. Gizli risklər artır. Dərin inteqrasiya üzərində qurulmuş maliyyə sistemlərinin, xüsusən də ABŞ dolları ətrafında, parçalanmış dünyada davam etdirilməsi daha çətin ola bilər. Ölkələr bir-birindən və ya Kanada vəziyyətində ABŞ-dan ticarət asılılığını azaltmağa çalışdıqca, yeni çatlaq xətləri yarana bilər. Bu, xüsusilə sürətli texnoloji dəyişikliklər, xüsusən də kriptovalyutalarda, vacib minerallarda və süni intellektdə yeni zəifliklər yaratdığı üçün doğrudur.

Parçalanmanın əsas səbəbləri daxilidir. Bir çox ölkələrdə, xüsusən də daha varlı ölkələrdə, çox sayda vətəndaş qloballaşmanın onlara fayda vermədiyini düşünür. Gəlir, imkan və iqtisadi təhlükəsizlikdəki bərabərsizliklər narazılığı artırır. Bu itkilərdən ən çox əziyyət çəkənlər bunu xatırlamağa meyllidirlər. Bu cür siyasi gərginliklər heç də hər hansı bir geosiyasi rəqabətdən az əhəmiyyətli deyil və öz növbəsində onu alovlandıra bilər.

Sual budur ki, sabah yaşayacağımız çoxqütblü dünya, son NATO zirvəsindəki iştirakçılar arasındakı fikir ayrılıqlarından da göründüyü kimi, hələ konturları müəyyən edilməmiş əks bloklar şəklində olacaqmı, yoxsa ümumi qaydalara və davamlı inteqrasiyaya əsaslanan daha əməkdaşlıq sisteminə çevriləcəkmi? Kurs korreksiyası olmadan, parçalanma riski ilə üzləşirik.

Dünyanın supergücləri getdikcə daha çox strateji üstünlüklər axtarır, zəiflikləri müəyyən edir, daxilə yönəlmiş siyasət yürüdür və hərbi xərcləri artırır - bunların hamısı dayanıqlıq və suverenlik adı altında. Bu hərəkətlər fərdi olaraq ağlabatan ola bilər, lakin birlikdə götürüldükdə dünyanı daha az təhlükəsiz, daha az çiçəklənən və daha az sabit edir.

İqtisadiyyat ən vacib şey deyil. Bununla belə, iqtisadi məsələlərin həlli son geosiyasi çatların sağalması üçün başlanğıc nöqtəsi ola bilər. Mövcud riskləri tanımaqla başlamalıyıq. Əsl strateji rəqabət və məcburiyyət dünyasında heç bir şeyin dəyişməsinə ehtiyac olmadığını iddia etmək sadəlövhlük olardı. Lakin parçalanma bizim taleyimiz olmamalıdır. Çətinlik dayanıqlığı gücləndirmək deyil, necə gücləndirməkdir.

Beynəlxalq ticarətdən əsas iqtisadi dərslərdən biri ölçünün vacib olmasıdır. Ölkələr ortaq qaydalara və qarşılıqlı etimada əsaslanan əməkdaşlıq qruplarına qoşularaq, dayanıqlığı gücləndirən və açıqlığı qoruyan iqtisadi cəlbediciliyini bərpa edə bilərlər. Eyni zamanda, daxili siyasət ölkələr daxilində sabit və balanslı artımı təmin etməlidir. Sosial müdafiənin gücləndirilməsi və ədalətli imkanların təmin edilməsi həm daxili, həm də qlobal birlik üçün vacibdir.

Qeyd etmək vacibdir ki, dəlillər göstərir ki, sanksiyalar, tariflər və ixrac nəzarəti kimi məcburi iqtisadi alətlər nadir hallarda strateji fayda verir. Onların parçalanmaya səbəb olma və qisas almağa səbəb olma ehtimalı daha yüksəkdir. Nəticədə, bu, əks nəticə verir. Bu alətlərdən ehtiyatla istifadə edilməlidir.

Nəhayət, beynəlxalq qurumlar bu çətinliklər qarşısında geri çəkilməməlidirlər; əksinə, onlar əməkdaşlığını uyğunlaşdırmalı və dərinləşdirməlidirlər. Süni intellekt, maliyyə sabitliyi, iqlim dəyişikliyi və miqrasiya kimi kəsişən məsələləri təkbaşına ölkələr həll edə bilməz. Çoxqütblü dünya daha çox, daha az koordinasiya tələb edir.

BVF hələ də əsas rol oynayır. O, ölkələrə iqtisadiyyatlarını gücləndirməyə kömək edir və 123 milyard dollardan çox cari kredit öhdəlikləri ilə böhran dövründə maliyyə dəstəyi və beynəlxalq münasibətlər gərginləşdikdə belə əməkdaşlığın mümkün olduğu bir platforma təmin edir.

Tariximizin ən faciəli dövrlərindən biri olan İkinci Dünya Müharibəsinin küllərindən BVF kimi təsisatlar yarandı və onların missiyası qlobal iqtisadi əməkdaşlığı təşviq etmək, bununla da artımı və ortaq rifahı təşviq etmək idi. Bu ideal bu gün həmişəkindən daha aktualdır. Yeni bir müharibə dövrü mümkündür, lakin qaçılmaz deyil.

V.VELİLİ