Qoca dünya, qocalan əhali, artan problemlər

Şahanə MÜŞFİQ

Hər il 11 iyul dünyada Ümumdünya Əhali Günü kimi qeyd olunur. Bu tarix heç də təsadüfi seçilməyib. 1987-ci il iyulun 11-də Yer kürəsi əhalisinin 5 milyarda çatdığı elan edildi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı bu hadisəni bəşəriyyət üçün mühüm dönüş nöqtəsi hesab edərək 1989-cu ildən etibarən 11 iyulun Ümumdünya Əhali Günü kimi qeyd olunmasına qərar verdi. Məqsəd yalnız əhalinin sayına diqqət çəkmək deyil, həm də demoqrafik proseslərin insanların rifahına, iqtisadiyyata, ətraf mühitə, səhiyyəyə və dövlətlərin gələcəyinə təsirini gündəmə gətirmək idi.

Uzun illər ərzində dünyanın əsas narahatlığı əhalinin həddindən artıq sürətlə artması idi. XX əsrin ikinci yarısında alimlər və siyasətçilər planetin artan əhalini qida, su və enerji ilə təmin edə bilməyəcəyindən ehtiyat edirdilər. Hətta bəzi ekspertlər yaxın gələcəkdə aclıq, kütləvi miqrasiya və resurs müharibələrinin qaçılmaz olacağını proqnozlaşdırırdılar.

Lakin XXI əsrin ilk rübündə mənzərə tamamilə dəyişməyə başladı. Bu gün dünyanın qarşısında duran əsas problem artıq əhalinin həddindən artıq artması deyil. Əksinə, bir çox ölkələr doğumun kəskin azalması, əhalinin qocalması və əmək qabiliyyətli insanların sayının ildən-ilə azalması ilə üz-üzədir. Demoqraflar bu prosesi son yüz ilin ən mühüm sosial dəyişikliklərindən biri hesab edirlər.

Dünya əhalisi hələ də artmaqdadır. Bununla belə, artım tempi əvvəlki onilliklərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyib. Əgər ötən əsrdə hər il milyonlarla insanın artımı adi hal sayılırdısa, indi bir çox ölkələrdə doğulanların sayı ölənlərin sayını belə üstələmir. Bir sıra dövlətlər isə artıq təbii azalma mərhələsinə daxil olub.

Bu dəyişikliklərin əsas səbəbi insanların daha az uşaq sahibi olmasıdır. Şəhərləşmənin sürətlənməsi, yaşayış xərclərinin artması, qadınların təhsil və karyeraya daha çox üstünlük verməsi, nikah yaşının yüksəlməsi, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və həyat tərzinin dəyişməsi ailələrin uşaq sayına birbaşa təsir göstərir. Bir çox ölkədə iki və ya üç uşaqlı ailə modeli artıq istisnaya çevrilməkdədir.

Əhali artımının yavaşıması ilk baxışdan müsbət hadisə kimi görünə bilər. Axı daha az əhali daha az təzyiq, daha az istehlak və daha az ekoloji yük deməkdir. Lakin məsələ bu qədər sadə deyil. Dövlətlərin iqtisadiyyatı yalnız torpaq və təbii sərvətlərlə yox, ilk növbədə insan kapitalı ilə inkişaf edir. İşləyən insanların sayı azalanda istehsal zəifləyir, vergi daxilolmaları azalır, pensiya və səhiyyə sisteminin yükü isə artır.

Məhz buna görə son illər dünyanın inkişaf etmiş ölkələri tamamilə yeni problemlə üzləşiblər. Onlar artıq doğumu məhdudlaşdırmağın deyil, əksinə, artırmağın yollarını axtarırlar. Bir çox dövlət ailələrə maliyyə yardımları ayırır, uzunmüddətli analıq və atalıq məzuniyyətləri tətbiq edir, uşaq bağçalarını əlçatan edir, vergi güzəştləri təqdim edir. Buna baxmayaraq, doğum göstəricilərini əvvəlki səviyyəyə qaytarmaq çox çətin görünür.

Ən diqqətçəkən məqamlardan biri isə odur ki, demoqrafik dəyişikliklər artıq yalnız Avropanın və ya inkişaf etmiş ölkələrin problemi deyil. Vaxtilə yüksək doğum səviyyəsi ilə seçilən Asiya, Latın Amerikası, hətta bəzi Afrika ölkələrində də artım tempi yavaşlamağa başlayıb. Bu isə göstərir ki, bəşəriyyət yeni demoqrafik mərhələyə qədəm qoyur.

Azərbaycan da bu qlobal proseslərdən kənarda deyil. Uzun illər yüksək təbii artım tempi ilə seçilən ölkəmizdə son dövrlərdə doğum göstəriciləri nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Ölənlərin sayı ilə doğulanların sayı arasındakı fərq ildən-ilə kiçilir. Demoqrafların fikrincə, bu tendensiya davam edərsə, yaxın onilliklərdə ölkənin yaş strukturu, əmək bazarı və sosial təminat sistemi ciddi dəyişikliklərlə üzləşə bilər.

lll

Əhalinin qocalması son onilliklərin ən mühüm demoqrafik hadisələrindən biri hesab olunur. Əgər XX əsrin əvvəllərində insanların orta ömür uzunluğu bir çox ölkələrdə 40-50 il arasında dəyişirdisə, bu gün tibb elminin inkişafı, peyvəndləmə proqramları, sanitariya şəraitinin yaxşılaşması və həyat səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində insanlar daha uzun yaşayırlar. Bu, bəşəriyyət üçün böyük uğurdur. Lakin uzunömürlülük doğumun azalması ilə eyni vaxta təsadüf etdikdə cəmiyyətin yaş strukturu dəyişməyə başlayır.

Başqa sözlə desək, uşaqların sayı azalır, yaşlı insanların sayı isə artır. Nəticədə ölkələr "qocalan cəmiyyət" adlandırılan yeni demoqrafik mərhələyə daxil olur.

Hazırda dünyanın ən qocalmış ölkələrindən biri Yaponiyadır. Burada 65 yaşdan yuxarı insanların payı əhalinin təxminən üçdə birini təşkil edir. Ölkədə uzun illərdir doğum səviyyəsi əhalinin özünü bərpa etməsi üçün tələb olunan həddən aşağıdır. Kəndlər boşalır, bəzi məktəblər şagird çatışmazlığı səbəbindən bağlanır, minlərlə ev sahibsiz qalır. İşçi qüvvəsinin azalması isə iqtisadi artımın qarşısında duran əsas maneələrdən birinə çevrilib.

Oxşar vəziyyət Cənubi Koreyada da müşahidə olunur. Maraqlıdır ki, bir vaxtlar çoxuşaqlı ailələrin üstünlük təşkil etdiyi bu ölkə bu gün dünyanın ən aşağı doğum göstəricilərinə malik dövlətlərindən biridir. Hökumət illərdən bəri ailələrə müxtəlif maliyyə dəstəkləri, uşaq müavinətləri, ipoteka güzəştləri və digər sosial paketlər təqdim etsə də, gənclər yenə də az uşaq sahibi olmağa üstünlük verirlər. Səbəblər sırasında bahalı mənzillər, yüksək həyat xərcləri, uzun iş saatları və gələcəklə bağlı narahatlıqlar xüsusi yer tutur.

Avropanın bir çox ölkələri də oxşar problemlərlə üzləşirlər. İtaliya, Almaniya, İspaniya və digər dövlətlərdə doğum səviyyəsi uzun müddətdən bəri aşağı olaraq qalır. Bu ölkələrdə əmək bazarında yaranan boşluğu doldurmaq üçün miqrasiyadan geniş istifadə edilir. Lakin bu da yeni sosial və mədəni çağırışlar yaradır. Bir tərəfdən iqtisadiyyat işlək qalır, digər tərəfdən isə cəmiyyətin inteqrasiyası, milli kimlik və sosial uyğunlaşma məsələləri gündəmə gəlir.

Son illərdə ən çox diqqət çəkən ölkələrdən biri isə Çindir. Bu ölkədə uzun illər tətbiq edilən "bir uşaq siyasəti" əhalinin artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı. Sonradan hökumət bu siyasətdən imtina etsə, hətta ailələrə iki, daha sonra üç uşaq sahibi olmağa çağırış etsə də, doğum səviyyəsində ciddi yüksəliş baş vermədi. Bu fakt bir daha göstərdi ki, doğumun azalması təkcə dövlət siyasəti ilə bağlı deyil. İnsanların həyat tərzi, iqtisadi vəziyyəti və gələcəyə baxışı da həlledici rol oynayır.

Əhali qocaldıqca dövlətlərin sosial yükü də artır. Çünki işləyən insanların ödədiyi vergilər hesabına pensiyalar, səhiyyə və sosial müdafiə sistemi maliyyələşdirilir. Əgər işləyənlərin sayı azalır, pensiya yaşında olanların sayı artırsa, büdcəyə düşən yük də ağırlaşır. Bu isə ya vergilərin artırılmasını, ya pensiya yaşının yüksəldilməsini, ya da sosial xərclərin yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.

Demoqrafik dəyişikliklər əmək bazarına da ciddi təsir göstərir. Gənc işçi qüvvəsinin azalması bir çox sahələrdə kadr çatışmazlığı yaradır. Bəzi ölkələr bu problemi texnologiya və süni intellekt hesabına həll etməyə çalışırlar. Zavodlarda robotlardan, xidmət sektorunda avtomatlaşdırılmış sistemlərdən istifadə genişlənir. Bununla belə, texnologiya bütün peşələri əvəz edə bilmir. Müəllim, həkim, tibb bacısı, xilasedici və digər insan əməyinə əsaslanan sahələrdə işçi qüvvəsinə ehtiyac davam edir.

Qocalan cəmiyyət yalnız iqtisadi məsələ deyil. Bu, həm də sosial münasibətlərə təsir göstərir. Yaşlı insanların sayının artması ilə tibb xidmətlərinə tələbat yüksəlir, uzunmüddətli qulluq xidmətlərinin inkişaf etdirilməsi zərurəti yaranır. Eyni zamanda, gənc nəsil həm uşaqların, həm də yaşlı valideynlərin qayğısını eyni vaxtda daşımalı olur. Demoqraflar bunu "sendviç nəsli" adlandırırlar.

Bir vaxtlar alimlər dünyanın həddindən artıq çox insanla üzləşəcəyindən narahat idilərsə, bu gün bir çox ölkə əks problemlə - kifayət qədər insanın olmaması ilə mübarizə aparır. Paradoksal görünən bu vəziyyət göstərir ki, demoqrafik proseslər sabit deyil və zamanın tələblərinə uyğun olaraq dəyişir.

Ən maraqlı məqamlardan biri isə odur ki, doğumun azalması artıq yalnız yüksək gəlirli ölkələrə xas xüsusiyyət deyil. Orta gəlirli dövlətlərdə də ailələrin uşaq sayı azalır. Bu isə onu göstərir ki, dünya miqyasında yeni demoqrafik davranış modeli formalaşır.

lll

Bu qlobal mənzərə fonunda Azərbaycanın göstəricilərinə nəzər saldıqda, ölkəmizdə də oxşar meyillərin yaranmağa başladığı aydın görünür. Bir vaxtlar regionun yüksək doğum göstəricilərinə malik ölkələrindən biri olan Azərbaycanda son illərdə təbii artımın nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləməsi artıq təkcə statistik fakt deyil, gələcəyin sosial və iqtisadi planlaşdırılması baxımından mühüm siqnaldır.

Azərbaycan üçün diqqət çəkən məqamlardan biri də odur ki, ölkənin ümumi əhalisi hələ də artmağa davam etsə də, bu artım əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli zəifləyib. Doğum və ölüm göstəriciləri arasındakı fərqin daralması onu göstərir ki, təbii artım artıq əvvəlki kimi yüksək deyil. Demoqraflar xəbərdarlıq edirlər ki, bu meyil uzunmüddətli xarakter alarsa, gələcəkdə yaşlı əhalinin xüsusi çəkisi artacaq, əmək bazarında gənc işçi qüvvəsinin payı isə azalacaq.

Bütün bunlar göstərir ki, demoqrafik siyasət yalnız əhalinin sayını artırmağa yönəlməməlidir. Əsas məqsəd ailələrin təhlükəsiz və sabit gələcəyə inamını gücləndirmək, gənclərin ailə qurmasını və uşaq sahibi olmasını asanlaşdıran sosial mühit formalaşdırmaqdır.

Çünki əhali məsələsi yalnız bugünün deyil, gələcək onilliklərin taleyini müəyyən edən strateji məsələdir. Bu gün doğulmayan hər uşaq 20-25 ildən sonra əmək bazarında görünməyəcək bir mütəxəssis, elm adamı, müəllim, həkim və ya mühəndis deməkdir. Bu isə artıq təkcə demoqrafiyanın deyil, iqtisadiyyatın, sosial siyasətin və milli inkişafın məsələsinə çevrilir.

Məhz buna görə dünyanın bir çox ölkələri artıq demoqrafiyanı milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirirlər. Azərbaycanın da qarşıdakı illərdə bu istiqamətdə uzunmüddətli və kompleks yanaşmaya ehtiyacı olacaq.

Unutmaq olmaz ki, Yer üzünün ən qiymətli sərvəti yenə də və bundan sonra da insandır. Neft yataqları tükənə, iqtisadi model dəyişə, texnologiyalar yenilənə bilər. Ancaq savadlı, sağlam və yaradıcı insan kapitalı hər bir dövlətin davamlı inkişafının əsas dayağı olaraq qalır.

Bəlkə də 11 iyul - Ümumdünya Əhali Gününün ən böyük mesajı da elə budur ki, gələcəyi qorumaq üçün bu gündən insanı, ailəni və demoqrafik tarazlığı qorumaq lazımdır. Çünki bu dünyanın sabahını bugün dünyaya gələn uşaqlar quracaqlar.