Qrammatikanı bilirik, danışa bilmirik: Xarici dil tədrisinin əsas problemi

Xarici dil bilikləri müasir dünyada yalnız akademik üstünlük deyil, eləcə də sosial, peşəkar və mədəni inteqrasiyanın əsas şərtlərindən biri kimi səciyyələndirilir. Buna baxmayaraq, bir çox hallarda məktəbi bitirən məzunların illərlə xarici dil təhsili almasına rəğmən, dili real ünsiyyət səviyyəsində istifadə etməkdə, kommunikasiya qurmaqda çətinlik çəkməsi müşahidə olunur. Belə ki, ənənəvi dil tədrisi modellərində qrammatika qaydalarının izahı və yazılı tapşırıqların icrası əsas yer tutur, halbuki dilin əsas funksiyası ünsiyyətdir. Danışıq və dinləmə bacarıqları isə çox zaman ikinci plana keçir.

Maraqlıdır, təhsil sistemində hansı addımlar atılmalı, habelə islahatlar aparılmalıdır ki, məktəb yaşlarından başlayaraq məzun olanadək şagirdlərdə səlis dil və kommunikasiya bacarıqları sistemli şəkildə formalaşdırılsın və inkişaf etdirilsin?

Mövzu ilə bağlı Modern.az-a açıqlamasında Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin sədr müavini Fariz İsmayılzadə öz təcrübəsindən çıxış edərək qeyd edib ki, hazırkı məktəb proqramında dil bacarıqlarının formalaşdırılması əsasən qrammatikaya yönəlib.

“Xarici dillər, xüsusilə də ingilis dili, daha çox qrammatika əsaslı şəkildə tədris olunur. Bu da bir daha onu göstərir ki, şagirdlərin dil bacarıqlarının əsasən qrammatik biliklər üzərində qurulmasıyla bərabər, eyni zamanda digər vacib bacarıqlar - dinləmə, danışma, oxuma və oxuduğunu mətn üzərində analiz etmə kifayət qədər inkişaf etmir”.

Komitə sədrinin sözlərinə görə, bu problemi aradan qaldırmaq üçün tədris metodikasının dəyişdirilməsi vacibdir:

“Məsələn, auditoriyalarda dinləmə bacarıqlarını inkişaf etdirmək məqsədilə audio və audiovizual avadanlıqların, maqnitafon istifadəsi genişləndirilməli, habelə dil bacarıqlarının inkişafı perspektivində spikerlərin cəlbi həyata keçirilməlidir. Bundan əlavə, dərslərdə dil daşıyıcısı olan müəllimlərin iştirakı şagirdlərin dinləmə və danışma bacarıqlarının, ümumilikdə isə kommunikasiya qabiliyyətlərinin inkişafına ciddi töhfə verə bilər. Məhz bu yanaşma ilə dilin praktik istifadəsinə əsaslanan bacarıqları effektiv şəkildə inkişafı mümkündür”.

Təhsil eksperti Ramin Nurəliyev isə hesab edir ki, dil öyrənmə qabiliyyəti, şübhəsiz ki, müəyyən istedad və bacarıq tələb edir:

“Lakin burada əsas məsələ dilin öyrənilməsindən çox, onun necə öyrədilməsidir. Yəni həlledici faktor öyrədənin metodikası və öyrətmə qabiliyyətidir. Əlbəttə, qrammatikanı bilmək vacibdir, lakin təkcə qrammatika dili öyrənmək üçün kifayət etmir.

Xüsusilə, ingilis dilində danışıq bacarığı mütəmadi şəkildə tətbiq olunmalıdır. Daimi danışıq olmadan dil inkişaf etmir. Əks halda, insan yalnız qrammatikanı bilən, lakin danışa bilməyən bir vəziyyətdə qalır. Məhz bu səbəbdən əvvəlki illərdə qrammatikaya həddindən artıq üstünlük verildiyi üçün şagirdlərin danışıq bacarıqları zəif formalaşırdı. Onlar qaydaları bilirdilər, amma dili istifadə edə bilmirdilər”.

Ekspert bildirib ki, dinləmə və danışma bacarığı zəif olan şagird müəyyən müddətdən sonra qrammatikanı da unudur:

“Dilin real şəkildə mənimsənilməsi üçün o dil mütləq praktik formada danışıq mühitində tətbiq edilməlidir. Yəni dili inkişaf etdirmək istəyən şəxs mütləq həmin dildə kimlərləsə ünsiyyət qurmalı, yaxud o dildə filmlər izləməlidir.

Məsələn, ingilis dilində filmlərə baxmaq, seriallar izləmək, xarici dildə hazırlanmış video materialları dinləmək çox effektiv üsuldur. YouTube və digər internet platformalarında danışıq bacarığını inkişaf etdirən çoxsaylı proqramlar və videoçarxlar mövcuddur. Bu materialların mütəmadi izlənilməsi danışıq qabiliyyətini ciddi şəkildə artırır”.

Ekspert təəssüflə qeyd edib ki, həm orta ümumtəhsil məktəblərində, həm də ali təhsil müəssisələrində qrammatika ilə yanaşı danışıq formasına yetərincə yer verilmir:

“Əksər hallarda tədris prosesi tam şəkildə ingilis dilində aparılmır. Universitetlərdə tədrisi ingilis dili olan ixtisaslar mövcuddur, lakin bir-iki ali təhsil müəssisəsi (məsələn, ADA, UNEC və bəziləri) istisna olmaqla, əksər hallarda dərslər faktiki olaraq Azərbaycan dilində keçirilir.

Bunun bir neçə səbəbi var. Birinci əsas səbəb kadr çatışmazlığıdır. Tədrisi ingilis dilində olan ixtisaslar mövcud olsa da, həmin proqramı ingilis dilində izah edə bilən peşəkar müəllimlər kifayət deyil. İkinci səbəb isə tələbələrin səviyyəsidir. Şagirdlər orta ümumtəhsil məktəblərindən gəldikləri üçün çox vaxt ingilis dilində ixtisas dərslərini mənimsəyə biləcək hazırlıq səviyyəsinə malik olmurlar.

Nəticə etibarilə, müəllim dərsi ingilis dilində keçə bilmədiyi, yaxud tələbələr dərsi anlaya bilmədiyi üçün tədris Azərbaycan dilinə keçilir. Lakin problem burasındadır ki, dərslər ana dilində keçirildiyi halda imtahanlar tam şəkildə və yüksək səviyyədə ingilis dilində təqdim olunur. Bu isə tələbələr üçün ciddi çətinlik yaradır və haqlı narazılığa səbəb olur”.

R.Nurəliyev onu da əlavə edib ki, əgər ali təhsil müəssisəsi tədrisi ingilis dili olan ixtisas açırsa, buna hərtərəfli - həm müəllim heyəti, həm maddi-texniki baza, həm laboratoriyalar, eləcə də tədris metodikası baxımından hazır olmalıdır:

“Təəssüf ki, bəzi dövlət və xüsusilə özəl ali təhsil müəssisələrində bu iş yarımçıq şəkildə həyata keçirilir. Eyni problem orta ümumtəhsil məktəblərində də müşahidə olunur. Şagirdlər əsasən qrammatikanı bilirlər, lakin danışıq bacarıqları zəifdir. Buna görə də ingilis dili tədrisində danışıq komponentinə mütləq adaptasiya olunmalıdır. Bu dəyişikliklər həm məktəb, həm də ali təhsil səviyyəsində həyata keçirilməlidir.

Əgər şagirdlər məktəb dövründə danışıq bacarığını formalaşdırsa, universitetdə ciddi problemlə üzləşməzlər. Lakin qrammatikaya həddindən artıq fokuslanmaq dilin real istifadəsini ikinci plana keçirir və nəticədə öyrənmə bacarığı zəifləyir”.

R.Nurəliyev eyni zamanda kommunikasiya qurmaqda beynəlxalq platformalar vasitəsilə xaricilərlə ünsiyyət qurmaq imkanının vacibliyinə də diqqət çəkib:

“Bilinməyən sözlər üçün tərcümə proqramlarından istifadə etmək artıq problem deyil. Bu gün internet resursları vasitəsilə ən rahat öyrənilən sahələrdən biri məhz xarici dillərdir.

Burada əsas məsələ şagirdin, abituriyentin və ya ümumiyyətlə insanın şəxsi marağı və göstərdiyi səydir. Bir az əziyyət çəkən, davamlı çalışan hər kəs xarici dili mənimsəyə bilər. Hesab edirəm ki, istək və zəhmət olduqda bu sahədə uğur qazanmaq tamamilə mümkündür”,- deyə ekspert bildirib.