Regionlarda çalışan məmurlar ailələrini niyə Bakıda saxlayır?

Regionlarda təhsilin inkişafı ilə bağlı son illər nikbin rəqəmlər səslənir, strategiyalar açıqlanır, hesabatlarda irəliləyişdən danışılır. Amma bu rəqəmlər bölgələrin real həyatına eyni dərəcədə toxunmur. Statistik uğurla sosial reallıq arasında ciddi bir məsafə var və Yardımlı rayonu bu ziddiyyətin ən aydın göründüyü ünvanlardan biridir. Burada problem təkcə məktəb binası, yol, istilik, texnoloji imkanlar və ya müəllim çatışmazlığı, şagird azlığı deyil. Əsas problem təhsilin bölgədə gələcək vəd etməyən, formal bir mexanizmə çevrilməsidir.

Təhsilə münasibət bir bölgədə təkcə rəsmi hesabatlar və statistika ilə deyil, real davranışlarla ölçülür. Yardımlıya Bakıdan təyin olunan icra strukturlarında və hüquq-mühafizə orqanlarında çalışan vəzifəli şəxslər burada işləyir, lakin övladlarını bu bölgəyə gətirmir. Uşaqları Bakıda qalır, mərkəzi məktəblərdə və ya repetitor yanında təhsil alırlar.

Bu, sıradan şəxsi seçim deyil. Bu, Yardımlını idarə edənlərin Yardımlı məktəblərinə verdiyi səssiz, amma açıq və çox aşağı qiymətdir. Əgər bir rayonu idarə edənlər öz övladlarının gələcəyini idarə etdikləri bölgənin təhsilinə etibar etmirlərsə, burada problem təkcə məktəbdə yox, həmdə idarəetmə fəlsəfəsindədir. Təhsil yalnız dərsliklə deyil, nümunə ilə də formalaşır.

Bakıda yaşayan bəzi Yardımlı sakinləri övladlarının adını formal olaraq rayonun kənd məktəblərinə yazdırır. Kağız üzərində şagird var, sinifdə yox. Uşaq Bakıda repetitor yanındadır, amma statistikada Yardımlı məktəbinin “nailiyyəti” kimi göstərilir. Bu saxtalaşdırılmış mənzərə real problemləri gizlədir, məsuliyyəti isə aradan qaldırır.

Bu vəziyyət məktəblərin faktiki mənzərəsində daha da kəskin görünür. Bəzi kənd məktəbləri şagird olmadığı üçün bağlanıb. Digər tərəfdən isə elə məktəblər var ki, orada şagird sayından çox müəllim və inzibati işçi heyəti mövcuddur. Siniflər boş qalır, amma ştatlar doludur. Təhsil prosesi yox, struktur saxlanılır. Bu, sadəcə resurs israfı deyil, planlaşdırmanın iflasıdır…

Keyfiyyət problemini dərinləşdirən başqa bir ciddi məsələ isə bəzi məktəblərdə fənləri həmin fənnin ixtisas müəllimi olmayan şəxslərin tədris etməsidir. Müəllim çatışmazlığı adı altında bir müəllim bir neçə fənni “əvəzləyir”. Nəticədə dərs var, amma bilik yoxdur; proqram keçilir, amma mənimsənilmir. Bu şəraitdə şagirdin imtahanda zəif nəticə göstərməsi təəccüblü deyil - təəccüblü olan bu vəziyyətin illərlə normal sayılmasıdır…

İl 2026 olsa da, kənd məktəblərində qızların təhsildən kənarda qalması hələ də gündəmdədir. İllik hesabatlarda iki-üç qızın ali məktəbə qəbulunu uğur kimi göstərmək mümkündür, amma bu, ümumi mənzərəni dəyişmir. Çünki həmin rəqəmlərin arxasında yüzlərlə qızın təhsildən erkən ayrılması, gələcəyinin ailə və mühit basqısı altında məhdudlaşdırılması dayanır. Qızların təhsildən yayınması hələ də “normal” qəbul edilirsə, gələcəkdən danışmaq absurddur!..

Bir digər məsələ, Yardımlıda ali məktəbə qəbul ola bilməyən gənc üçün alternativ yol yoxdur. Peşə təhsili, sənətkarlıq, bacarıq mərkəzləri mövcud deyil. İstedadı olan gənc ya bölgəni tərk edir, ya da bacarığını itirir. Bu isə təkcə fərdi yox, ictimai itki deməkdir…

Çıxış yolu? - Əlbəttə, var.

Bu vəziyyətdən çıxış yolu kosmetik dəyişikliklərdə deyil. Bölgədə maarifləndirmə tədbirləri davamlı və məqsədli şəkildə aparılmalı, valideynlərə - xüsusilə qızların təhsili məsələsində - açıq və qəti mesajlar verilməlidir.

Eyni zamanda təhsilə real ictimai diqqət yaratmaq üçün ölkə səviyyəli tədbirlər, forumlar və təhsil layihələri məhz Yardımlıda keçirilməlidir. Region yalnız hesabatlarda yox, real təhsil gündəminin mərkəzində yer almalıdır.

Bununla yanaşı, peşə və sənət yönümlü hazırlıq imkanları yaradılmadan təhsildə irəliləyiş mümkün deyil. Ali məktəbə qəbul olmayan gəncin də cəmiyyətə qazandırılacağı alternativ yol olmalıdır.

Yardımlıda təhsil problemi sadəcə bir rayonun dərdi deyil. Bu, mərkəzlə region arasındakı münasibətin, sosial ədalətin və gələcək baxışın göstəricisidir. Problemlər etiraf edilmədən, sistemli yanaşma olmadan Yardımlıda məktəblərin qapıları bəlkə də açıq qalacaq, amma gələcəyə aparan yol yenə də bu qapılardan keçməyəcək!..

Dr. Şəhla Aslan,

Təhsilin idarə edilməsi üzrə fəlsəfə doktoru