Rəqəmsal şəxsiyyət və data idarəçiliyində yeni yanaşmalar: dövlətlə vətəndaş arasındakı etimad necə qurulur?

Rəqəmsal transformasiya və kiber təhlükəsizlik dövlət-vətəndaş münasibətlərini köklü şəkildə dəyişir. E-hökumət, rəqəmsal şəxsiyyət və data idarəçiliyi etimad, şəffaflıq və effektiv idarəetmə mexanizmlərini gücləndirərək müasir dövlətin əsas sütunlarına çevrilir.

Rəqəmsal transformasiya və kiber təhlükəsizlik çərçivəsində e-hökumət, rəqəmsal şəxsiyyət və data idarəçiliyi dövlətlə vətəndaş arasındakı etimad, şəffaflıq və idarəetmə mexanizmlərini hansı formaya salır?

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən İnformasiya Texnologiyaları üzrə mühəndis-tədqiqatçı, Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyasının (AKTA) eksperti Bəhruz Əliyev bildirib ki, e-hökumət, rəqəmsal şəxsiyyət (digital ID) və data idarəçiliyi klassik kağız əsaslı bürokratik münasibəti tədricən rəqəmsal ilə əvəz edir. Onun sözlərinə görə, bu yeni modeldə dövlət yalnız xidmət göstərən deyil, eyni zamanda məlumat üzərinə aktora çevrilir. Vətəndaş isə passiv müraciətçi yox, öz məlumatlarına hüquqi və texniki nəzarət edən subyekt statusu alır:

“Burada etimad artıq şəxslərə və vəzifələrə deyil, proseslərin şəffaflığına və sistemlərin doğruluğuna əsaslanır. E-hökumət platformaları prosedurların görünən olmasını təmin edir. Müraciətin harada ləngidiyi, hansı qurumun cavabdeh olduğu, qərarın hansı hüquqi əsasla verildiyi sistem özü göstərir. İnsan faktorundan qaynaqlanan sui-istifadəni azaldaraq idarəetməni standartlaşdırır. Hesabatlılıq avtomatikləşir. Rəqəmsal şəxsiyyət, sadəcə login–şifrə və ya token deyil, vətəndaşın hüquqi mövcudluğunun rəqəmsal proyeksiyasıdır".

Müsahibimiz qeyd edib ki, transformasiya bir dəfə identifikasiya ilə hər yerdə tanınma imkanı verir. Bu, dövlət daxilində data təkrarını azaldır, vətəndaşı məlumat daşıyıcısı rolundan azad edir. Güclü identifikasiya həm vətəndaşı, həm də dövlət qurumlarını inkar edilə bilməyən məsuliyyət altına salır:

"Müasir rəqəmsal dövlətlərdə məlumat kimindir və onun üzərində kim qərar verir sualı da meydana çıxır. Düzgün data idarəçiliyi məlumat sahibi dövlət modelindən, məlumat üzərində hüququ olan vətəndaş modelinə keçidi təmin edir. Data minimallaşdırılması dövlətlərin informasiyanı istədiyi qədər toplamaq imkanını məhdudlaşdırır, etimadı hüquqi çərçivə ilə qoruyur. Vətəndaş soruşa bilir ki, hansı məlumat niyə toplanıb?, Hara ötürülüb?, Nə vaxt silinəcək? Bu suallara cavab almaq imkanı etimadı gücləndirir".

Bəhruz Əliyev: Müasir rəqəmsal dövlətlərdə məlumat kimindir və onun üzərində kim qərar verir sualı da meydana çıxır

Ekspertin fikrincə, kibertəhlükəsizlik isə burada yardımçı funksiya deyil, etimadın əsas dayağıdır. Bu səbəbdən, Zero Trust yanaşması, kriptoqrafik identifikasiya, real-time monitorinq və audit sadəcə təhlükəsizlik tədbiri yox, idarəetmə legitimliyinin qorunması alətidir:

"Artıq dünyadakı müasir rəqəmsallaşmış dövlətlər eyni zamanda gücünü məlumatı ədalətli və təhlükəsiz idarə etmək bacarığından alır".

Zeynəb Rzayeva