Rəsmi işsizlər 2026 cı ildən sığorta haqqı ödəyəcək, bu, düzgün deyil Professor

Bunun adını qoyurlar ki, guya qeyri-formal əmək fəaliyyəti ilə mübarizə aparmaqdır, amma faktiki olaraq, işləməyən vətəndaşların vəziyyətini ağırlaşdırırlar

Qeyri-formal məşğulluğun təsir dairəsinə düşən şəxslər icbari tibbi sığorta üzrə sığortalı qismində özləri çıxış edəcəklər.

Bu, Milli Məclisin dünənki iclasında müzakirəyə çıxarılan “Tibbi sığorta haqqında” qanuna təklif edilən dəyişiklikdə əksini tapıb.

Həmin şəxslər müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilən məbləğdə icbari tibbi sığorta üzrə sığorta haqları ödəyəcəklər. Qeyd edilən şəxslər tərəfindən sığorta haqqının ödəmək öhdəliyi təqvim ili ərzində yarandıqda, həmin şəxslər üçün sığorta haqqı 12-yə bölünməklə öhdəliyinin yarandığı ay da daxil olmaqla ilin sonunadək növbəti ayların sayına vurulmaqla hesablanacaq. Bu şəxslər tərəfindən sığorta haqqının ödənilməsi müddətləri pozulduqda, müəyyən olunmuş sığorta haqqının 10 faiz həcmində əlavə sığorta haqqı ödəyəcəklər.

Qeyri-formal məşğulluq Əmək Məcəlləsinə uyğun olaraq əmək müqaviləsi (kontrakt) və ya Mülki Məcəlləyə uyğun olaraq mülki hüquqi müqavilə bağlanılmadan müəyyən fəaliyyətin yerinə yetirilməsi, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq sahibkarlıq fəaliyyətinin və mülkiyyətində olan kənd təsərrüfatına yararlı torpaqdan istifadənin rəsmiləşdirilmədən həyata keçirilməsi, eləcə də “Ailə kəndli təsərrüfatı haqqında” qanuna uyğun olaraq yerli özünüidarəetmə orqanlarında uçota durmadan ailə kəndli təsərrüfatının təşkili nəticəsində qazanc (gəlir) əldə edilməsidir.

Müzakirələrdən sonra qanun layihəsi səsverməyə çıxarılaraq birinci oxunuşda qəbul edilib.

Görünür, işləyən insanların ödədiyi sığorta haqqı ilə başqalarının müalicə olunması hökumət tərəfindən məqbul sayılmır. Əslində, bir çox ölkədə belə bir praktika var. Ancaq bunun nə qədər sosial ədalət prinsipinə uyğun olduğu təbii ki, suallar yaradır. 

Parlamentarilər isə hesab edir ki, burada əsas məqsəd qeyri-formal məşğulluğun azaldılması və əmək bazarının “ağardılması”dır. Dövlət tərəfindən hazırda uşaqlar, tələbələr, pensiyaçılar və sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər tam şəkildə sığortalanır. Lakin əmək müqaviləsi olmadan işləyən və ya gəlir əldə edən şəxslərin öz sığorta haqlarını ödəməsi mexanizmi formalaşdırılır. Bu, həm sosial ədalət, həm də iqtisadi şəffaflıq üçün vacib addımdır.

Professor Adil Qeybulla Sherg.az-a açıqlamasında Azərbaycanda İcbari Tibbi Sığorta sisteminin tətbiqi ilə bağlı ciddi problemlər yaşandığını deyib. Onun sözlərinə görə, bu sistemin tətbiqi zamanı əsas məqsəd az gəlirli və xüsusi ehtiyaclı qruplarının, xüsusən də işsizlərin, tələbələrin, pensiyaçıların və təkuşaqlı anaların tibbi xidmətlərlə təmin olunması olmalı idi:

“Yavaş-yavaş isə əhalinin digər kateqoriyaları da daxil edilə bilərdi. Amma təəssüflər olsun ki, Azərbaycanda bunlar hesablanmadı və nəticədə İcbari Tibbi Sığorta dalana dirəndi.  Hazırkı reallıqda bu kateqoriyadan olan insanlar hələ də sığorta sistemində kifayət qədər əhatə olunmayıb. Nəticədə, sistem planlaşdırıldığı kimi geniş və effektiv şəkildə işləyə bilmir.

Ölkə iqtisaiyyatını da nəzərə alsaq, hökumətin gec-tez bu cür qərar qəbul edəcəyi gözlənilən idi. 

Təklif edilən qaydalara görə, 2026-cı ildən rəsmi işsiz sayılan şəxslər İcbari Tibbi Sığorta üçün müəyyən ödəniş etməli olacaqlar. Bu, düzgün deyil. O qədər işsiz, qeydiyyata düşə bilməyən insanlar var. Onların sağlamlığını düşünmək lazımdır. Rəsmi qeydiyyata düşməyən insanların böyük bir hissəsi bu ödənişi etməkdə çətinlik çəkəcək. Halbuki elə icbari tibbi xidmətlərdən daha çox aztəminatlı ailələr faydalanır. Normal işi, imkanı olan insanlar bu xidmətdən yararlanmır. Yəni bunun adını qoyurlar ki, guya qeyri-formal əmək fəaliyyəti ilə mübarizə aparmaqdır, amma faktiki olaraq, doğrudan da, işləməyən vətəndaşların vəziyyətini ağırlaşdırırlar”. 

A.Qeybullanın fikrincə, hazırkı tətbiq mexanizmi həm sosial ədalət baxımından, həm də sistemin effektivliyi baxımından bir sıra çatışmazlıqlar nümayiş etdirir. O qeyd edib ki, icbari tibbi sığortanın mərhələli şəkildə, prioritet qruplar nəzərə alınmaqla tətbiqi daha məqsədəuyğun olardı.