Ruhun və tarixin qovuşduğu Şuşa

Bakı, 3 noyabr, AZƏRTAC

Yaz ilk işartıları ilə qapını döyəndə köhnə evimizin pəncərəsindən düşən işıq içəriyə bir ümid kimi dolmuşdu. O işıqda könül keçmişin kölgələrini görürdü — ananın nəvazişli səsini, uşaqlığın qayğısız gülüşlərini, yurdun ürək isidən nəfəsini. İnsan bəzən evini daş-daş axtarar, sanki yaddaşının daşlaşmış guşələrində bir yuva arayar. Amma bu yuva nə daşdan idi, nə taxtadan. O, ana nəfəsi ilə isinmiş bir el idi, hər tərəfinə sevgi hopmuş səssiz xatirələrdən ibarət el. İndi isə yalnız düşüncənin dərin səssizliyi vardı orada. Hər künc bir xatirə, hər kölgə bir səs kimi susurdu. Həyat ötəridir, lakin varlığını hiss etdirən Vətən varsa, Sən hələ varsan deməkdir. Ev kimi… Yurd kimi... O yurd ki, tarixdə sonsuz izləri var. Tarix hadisələrin düzülüşündən ibarət bir təqvim deyil. Tarix ruhun zamanla danışdığı, torpağın yaddaşla pıçıldadığı yaşanmışlardır. Bu pıçıltıların içində elə bir səs var ki, o həm keçmişi, həm bu günü, həm də gələcəyi tək nəfəsdə yaşadır, bu səs özü Şuşadır. Dağların qoynunda sükutla ucalan, baxışları ilə Vətənin ruhunu oxşayan, səssizliyi ilə belə məğrur dayanan bir şəhər. Şuşa bir xalqın yaddaşında, ruhunda və tarixində kök atmış mənəvi bir aləm, poeziya, musiqi, milli kimliyin simvoludur. Onu anlamaq üçün təkcə gözlə görmək, qulaqla eşitmək kifayət etmir. Anlamaq üçün içində yaşamaq, qəlbinin ritmində döyünmək gərəkdir. O, qaya kimi sərt, su kimi axıcı, söz kimi əbədi və ruh kimi toxunulmazdır. Bu torpaq, bu dağlar sadəcə təbiətin formalaşdırdığı coğrafi vahid deyil. Bu torpaq zamanın, tarixin yazdığı maraqlı bir kitabdır. Hər daşı bir misra, hər əsən yel bir nəğmədir. Burada sükut danışır, burada susqunluq fəryad çəkir, burada hər addım tarixin izini daşıyır. Şuşa – unudulmazlar ünvanı, müqəddəslər məkanıdır.

Zəfər tariximizdə Şuşanın yeri bənzərsizdir. Bu şəhər Zəfərin rəmzi olmaqla yanaşı, həm də haqqın bərqərar olduğu, ədalətin yenidən taxtına oturduğu məkandır. Qarabağ torpaqlarının azadlığına gedən yolun məhz Şuşada taclanması təsadüfi deyil. Bu həm tarixi, həm mənəvi, həm də strateji baxımdan zəruri idi. Çünki Şuşa – Qarabağın ürəyi, ruhudur. Bu ürək döyünməyə başlayanda xalqın ruhu dirildi sanki, tarix öz axarına qayıtdı. Şuşanın azad edilməsi ilə xalqımızın uzun illər içində yığılmış dərdi, nisgili, intizarı bir anda yox oldu. Bu şəhərin işğaldan azad edilməsi həm hərbi baxımdan dönüş nöqtəsi oldu, həm də xalqın mənəvi dünyasında yenidən doğuluş simvoluna çevrildi. Şuşaya bayraq sancıldıqda biz təkcə bir şəhəri deyil, bütün tariximizi, şəhidlərimizin ruhunu və əsrlərlə davam edən irsimizi yenidən yaşatmağa müvəffəq olduq. Zəfər tarixində Şuşanın adı qürurla yanaşı çəkilən bir zirvədir. O, həm başlanğıc nöqtəsidir, həm də mənəvi məqsəd. Şuşa varsa, ruhumuz sağdır. Şuşa varsa, Vətən bütövdür! Zəfərin mübarək, Vətənim! Bu Zəfər sadəcə düşməni məğlub etmək deyil, sanki ruhun dirçəlişidir, həm də yaddaşın silkələnib-oyanması, xalqın öz tarixi ilə barışması, öz kimliyinə yenidən qovuşmasıdır. Bu Zəfər “mən kiməm?” sualına verilən ən qürurlu cavabdır. Və o cavabın başlanğıcı da, zirvəsi də Şuşadır. Çünki bu şəhər xalqın mənəvi mayakıdır, qaranlıqda yol göstərən, sükutda danışan, çarəsizlikdə ümid olan bir zirvə.

Fəlsəfədə “varlıq” anlayışı insanın mənəvi bütövlüyünü əhatə edir. Bizim varlığımız isə torpağımızdan, tariximizdən, musiqimizdən və dilimizdən doğur. Şuşa bu dörd sütunun qovuşduğu mərkəzdir. O, sadəcə bir coğrafi nöqtə yox, bir mənəviyyat zirvəsidir. Şuşanın işğal altında olduğu illərdə xalqın sözləri lal qalmış, qələmlər sükuta qərq olmuş, musiqi öz bəstəsini tamamlamamışdı. Sanki bir millət nəfəs almadan yaşamağa məhkum edilmişdi. Amma o susqunluqdan bir gün bir nida qopdu, o nida Zəfərin sədası idi. Və o səsin qaynağı məhz Şuşa idi. Millətim susduğu yerdən danışmağa başladı. Və bu dəfə danışan təkcə silah olmadı. Tarix, ədalət, poeziya, musiqi danışdı. O gün söz qayıtdı. O gün ruh geri döndü. O gün Şuşamız nəfəs almağa başladı.

  Şuşa Molla Pənah Vaqifin şəhəridir. Burada poeziya divarlarda əks-səda tapır, misralar daşlarda səslənir. Onu susdurmaq istəyən güc təkcə bir şəhəri yox, sözün özünü əsir almağa çalışmış. Nə fayda?! Söz ölməz. Söz zamanın ən dərin qatlarından qopub gəlir və haqq etdiyi yeri yenidən tutur. Bu gün o söz daha gur səslənir. Çünki o söz zəfərin, səbrin, inamın və mübarizənin içindən keçib gəlib. Biz Şuşa ilə təkcə torpağımızı deyil, özümüzü də azad etdik. Öz ruhumuzu geri aldıq. Bir millət üçün torpaq kimlikdir. Şuşa bizim kimliyimizdir. Onu itirmək yaddaşımızı itirmək, onu geri almaq özümüzə dönməkdir. Bu Zəfər təkcə hərbi gücün deyil, milli ruhun, mənəvi iradənin, haqqın təntənəsidir. Və hər zəfərin içində bir sükut gizlidir. Həmin sükut əcdadların ruhundan gələn bir səssizlikdir. Həmin sükutun adı Şuşadır. Şəhidlərimiz danışmasa belə, Şuşanın sükutuna çevrilərək onların susqunluğu danışır. Səbirdən doğmuş, neçə illərlə susmuş, gözləmiş, içində dərdini gizlətmiş, amma bir gün öz azadlığı ilə ucalmış, zamanın sınağından çıxmış iman yeri. Hər daşı, küçəsi bir xalqın əyilməz ruhunun güzgüsü. Bu torpaqda döyüşlər sadəcə fiziki yox, mənəvi meydanlarda da qazanılıb. Burada döyüş ruhla olub, qələbə isə mənəvi qələbəyə çevrilib. Bura təkcə Azərbaycan xalqının deyil, türkün bütöv ruhunun və mədəniyyətinin məbədidir. O, sazın teli, şairin qələmi, ananın duası, əsgərin andıdır. Onu ucaldan da, qoruyan da, geri qaytaran da bu ruhdur.

Bu gün Şuşa azaddır. Amma o azadlıqda bir məsuliyyət var – onu qorumaq, yaşatmaq, gələcək nəsillərə miras buraxmaq. Çünki Şuşa sadəcə keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin mayasıdır. Burada ruhun izi, şəhid qanı ilə möhürlənmiş tariximiz var. Və biz o ruhun övladlarıyıq. Biz bu torpağa təkcə ayaq basmırıq, biz bu torpaqda nəfəs alırıq, qəlbimiz onunla birgə döyünür. Şuşa – sükutu ilə danışan, görünmədən yaşadan, susaraq səslənən bir millətin qüruru, ruhun özü, tarixin nəfəsi…