Səbrin də bir həddi var

Zəngəzur dəhlizi açılmalıdır və açılacaqdır. Onlar bunu nə qədər tez başa düşsələr, o qədər yaxşıdır. Biz belə vəziyyətdə qala bilmərik. Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvana niyə müxtəlif, başqa yollarla getməliyik? Bizim birbaşa əlaqəmiz olmalıdır və bu əlaqə Ermənistanın suverenliyini şübhə altına qoymur. Sadəcə olaraq, onlar 10 noyabr bəyanatının müddəalarını yerinə yetirməlidirlər. Orada hər şey açıq-aydın göstərilib. Biz dörd ildən çoxdur ki, səbir göstəririk. Dörd ildən çoxdur istəyirik ki, bu, danışıqlar yolu ilə həll olunsun. Biz nə qədər gözləməli olacağıq və nə üçün gözləməliyik?

Prezident İlham Əliyevin bu il yanvarın 7-də yerli televiziya kanallarına müsahibəsindən

Məlum həqiqətdir ki, əzəli torpağımız olan Zəngəzurun XX əsrin əvvəllərində zorla Azərbaycandan qoparılması Türk dünyasının coğrafi cəhətdən parçalanması məqsədini güdürdü. Bu planın həyata keçməsində İrəvan xanlığının ərazisində özlərinə dövlət yaratmış ermənilərdən daha çox Qərb, Osmanlı imperiyasının zərbini görmüş xristian dünyası maraqlı idi.

O zaman onlar istədiklərinə nail oldular. Çünki Osmanlı dövlətinin yerində qurulmuş Türkiyə Cümhuriyyəti Birinci Dünya müharibəsində zəifləmiş, Azərbaycan isə müstəqilliyini yenicə elan etmişdi. Bir yerdə səbir göstərməyə məcbur olduq. Sonra hayların təəssübkeşinə çevrilmiş sovetlərin soydaşlarımızın Zəngəzurdan, Ermənistan adlanan respublikanın digər bölgələrindən deportasiyasına dözməli olduq. Daha sonra yenə Qərbin körüklədiyi Qarabağ münaqişəsi, müharibəsi və işğal. Bu dəfə tarix 30 ilə yaxın səbrimizi sınağa çəkdi. Amma ədalətsizcəsinə məhrum edildiklərimizə baxıb yavaş-yavaş qəddimizi dikəltdik, gücləndik və nəhayət, səbrimizi daşıranlara həddini göstərməyi bacardıq.

* * *

Bizlərdə “yol böyüyündür”, – deyimi var. Savaş meydanında qalibiyyət qazanmış xalqın, ordunun və onun sərkərdəsinin də yolu birinci keçmək haqqı var. Həm də bu yol onun doğma torpağının üzərindən keçirsə. İndi məğlub Ermənistan bizə Naxçıvana yol vermək istəmir. Daha doğrusu, vermək istəyir, amma bu zaman şərtlərini irəli sürür. Baxmayaraq ki, 44 günlük müharibənin sonunda kapitulyasiya aktını – 10 noyabr 2020-ci il tarixli Bəyanatı imzalamış Ermənistan hakimiyyətinin boynuna Azərbaycanın Qərb rayonlarından Naxçıvana maneəsiz keçidin təmin edilməsi öhdəliyi qoyulub, bugünədək İrəvan buna əməl etməkdən boyun qaçırır. Bu zaman ən müxtəlif bəhanələr gətirir. Misal üçün, dəhlizdən keçəcək qatarlardakı, maşınlardakı yüklərin kim tərəfindən və necə yoxlanılacağı ətrafında diskussiya aparırlar.

“Azərbaycandan və yaxud digər ölkələrdən Ermənistan ərazisi vasitəsilə daşınan istənilən yük bu və ya digər şəkildə nəzarətə götürülməlidir”. Bunu Hayastan parlamentində təşkil edilən ənənəvi brifinqlərin birində iqtidardakı “Mülki müqavilə” partiyasından olan deputat, parlamentin Avropaya inteqrasiya üzrə daimi komissiyasının rəhbəri Arman Eqoyan deyib.

Jurnalistlər Paşinyanın partiyadaşına sualı bu formada veriblər: “Əgər nəqliyyat dəhlizi açılsa, Azərbaycandan tranzit necə həyata keçiriləcək və Bakının təkid etdiyi, yüklərin və sərnişinlərin maneəsiz keçidinə imkan veriləcəkmi?” Hay parlamentari cavabında bildirib ki, Ermənistan ərazisindən daşınan istənilən yük müəyyən gömrük-sərhəd prosedurundan keçməlidir: “Biz buna “yoxlama” deməyəcəyik, amma müəyyən nəzarət mexanizmi olmalıdır. Ermənistan Respublikası bilməlidir ki, onun ərazisindən nə daşınır. Hazırda bunun üçün bütün lazımi texniki vasitələr mövcuddur. “Yoxlama” anlayışı kifayət qədər geniş mənalı ifadədir. Siz həm yükü açıb yoxlaya bilərsiniz, həm də skanerdən istifadə etməklə nəzarət edə bilərsiniz”.

Hayların baş naziri Paşinyan da bu məsələdə təxminən Eqoyanın açıqlamasına yaxın mövqedən çıxış edir.

* * *

“Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan yəqin anlayır ki, Zəngəzur dəhlizinin açılmasını yubatmaqla özünün də elan etdiyi “sülh qovşağının”, Prezident İlham Əliyevin təbirincə desək, “bir qara qəpik” dəyəri olmayacaq”. Bunu mövzu ilə bağlı XQ-yə açıqlamasında “Atlas” Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, siyasi icmalçı Elxan Şahinoğlu bildirir. Ekspert xatırladır ki, Bakının Tehranla razılaşması var, dəhliz İran ərazisindən Araz çayının cənub sahili ilə keçəcək, körpünün inşası bitmək üzrədir, yollar asfaltlanıb: “Bu yol tam gücü ilə işə düşdükdən sonra rəsmi Bakının keçmiş illərdə olduğu kimi, Zəngəzur dəhlizində israrına ehtiyac qalmayacaq. Bu baş verməsin deyə, Paşinyan İlham Əliyevin “maneəsiz dəhliz” yanaşmasını qəbul etmək həvəsindədir. Təsadüfi deyil ki, baş nazir “Ermənistan Naxçıvanla Azərbaycanın qərb hissəsi arasında maneəsiz dəmir yolu əlaqəsinin əleyhinə deyil” fikrini səsləndirib. Ancaq Paşinyan bu cümlədən sonra “amma bu, Ermənistanın yurisdiksiyasından yan keçmək demək deyil” ifadəsini də işlədib. Böyük ehtimalla Paşinyan bu əlavəsi ilə özünü müxalifətin və diasporun ittihamlarından sığortalamağa çalışır.

Məsələ burasındadır ki, Zəngəzur dəhlizindən maneəsiz keçidi qəbul etməyə hazır görünən Paşinyan bu halda Ermənistan yurisdiksiyasını tətbiq edə bilməyəcək. Paşinyan bunun əvəzinə Azərbaycandan Ermənistan üçün də Rusiyaya maneəsiz keçid istəyə bilər. Amma bunlar fərqli məsələlərdir. Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın materik hissəsinin ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvanla birləşdirir. Bu, Ermənistan qatarlarının və maşınlarının eyni qaydada Azərbaycan ərazisindən maneəsiz keçidi ilə bərabər tutula bilməz”.

E.Şahinoğlu əmindir ki, bütün hallarda Paşinyan Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı addım barədə düşünür. Onun sözlərinə görə, baş nazirin “müasir dünya bütün istiqamətlərdə maneəsiz hərəkəti təmin etmək üçün daima çalışır” sözləri də bundan xəbər verir: “Paşinyanın İrəvanın Azərbaycana öz təkliflərini göndərməsi və Bakıdan cavab gözləməsi ilə bağlı dediklərində də diqqət çəkən məqamlar var: “Onlar (Bakı) bunu necə adlandıracaq (kommunikasiyaların açılması üzrə), biz nə adlandıracağıq, bu başqa mövzudur. Qərar nə olursa-olsun, biz onu öz, onlar da öz adı ilə çağıracaq. Vacib olan məsələnin mahiyyətidir”.

Görünür, Paşinyan Naxçıvana maneəsiz keçidi təmin edəcək dəhlizə ayrı “ad” vermək istəyir ki, daxildən və xaricdən təzyiqlərlə üzləşməsin. Əslində, Azərbaycan üçün dəhlizin necə adlanacağının fərqi yoxdur. Əsas odur ki, vətəndaşlarımız və nəqliyyat vasitələrimiz üçün maneəsiz keçid mövcud olsun. Yəni Azərbaycan vətəndaşları pasport yoxlamasına məruz qalmadan qatarla və maşınla Naxçıvana rahat keçə bilsinlər.

* * *

Azərbaycan Naxçıvana maneəsiz keçid məsələsinin mümkün qədər tez həllini tapması, bunun beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində baş verməsi üçün bütün lazımi addımları atıb və atmaqdadır. Bu məsələnin ləngiməsi həm də regionda sülh və əməkdaşlıq mühitinin bərqərar olmasına öz mənfi təsirini göstərir. Aydın məsələdir ki, hadisələrin bu məcrada davam etməsi Cənubi Qafqazın söz sahibi və qalib ölkəsi olan Azərbaycanın milli maraqlarına, mənafelərinə cavab vermir.

Ermənistan hökumətinin başçısı Azərbaycanla sülh sazişinin imzalanması, normallaşma prosesinin davam etməsi və s. məsələlər üzrə əməkdaşlığa dair qərar verməkdə çətinlik çəkdiyi kimi, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı da tərəddüd edir. İrəvan anlamaq istəmir ki, bu məsələnin həlli daha çox Azərbaycan və Ermənistanın marağının təmin olunması üçündür. Eyni zamanda, regionətrafı ölkələrin maraqlarının kəsişmə nöqtəsinə çevriləcək Zəngəzur dəhlizi reallaşarsa, bu, perspektivdə hamının xeyrinə olacaq. Ermənistan hakimiyyətinin ənənəvi olaraq özünə kənarda “ağsaqqal”, “sponsor”, “yolgöstərən” axtarışı həmişə uğursuz sonluqla bitib. Bunu tarixi faktlar Ermənistan adlı dövlət yaranan gündən dəfələrlə təsdiqləyib.

44 günlük Vətən müharibəsi, 2023-cü ilin sentyabrında 23 saatlıq antiterror tədbirlərindən sonra yaranan yeni reallıqlar fonunda Zəngəzur dəhlizi yenidən Türk dünyasının birləşdiricisi rolunu oynayacaq. Bundan digər ölkələr, o cümlədən Ermənistan da çoxlu fayda götürəcək. Təki Paşinyan hökuməti daşı ətəyindən töksün, Türkiyə və Azərbaycana qarşı ərazi iddalarını konstitusiyalarından və beyinlərindən silib atsınlar.

Dörd-beş ay bundan əvvəl Ermənistan xarici işlər nazirinin adının Türkiyədə yerləşən dağın adından (Ararat – Ağrıdağ) götürülməsinə ironiyalı replika yazmışdım. İndi isə deyə bilərəm ki, cənab Mirzoyanın adının özü Türkiyəyə qarşı ərazi iddiası deməkdir. Bəlkə onu Ağrıdağ Mirzoyan adlandırmaq daha məqsədəuyğun olardı. Amma, bu, yenə azərbaycanlı jurnalistin ironiyasıdır.

Azərbaycan Cənubi Qafqazda sülh və əməkdaşlığın tərəfdarıdır. Bakı İrəvanın buna maneəçilik törətməməsini, Türkiyə ilə Azərbaycan, Azərbaycanla Naxçıvan arasında coğrafi maneə kimi fəaliyyət göstərməməsini istəyir. Bunun ən ümdə şərtlərindən biri Zəngəzur dəhlizinin qeyd-şərtsiz açılmasıdır.

Yazımıza nöqtəni Prezident İlham Əliyevin sözləri ilə qoyuruq: “Mən bir dəfə demişəm, onlar gərək bizi əsəbləşdirməsinlər və başa düşsünlər ki, burada söz sahibi bizik və Cənubi Qafqazda Azərbaycan aparıcı iqtisadiyyatdır, aparıcı hərbi gücdür və aparıcı dövlətdir. Bugünkü dünyada güc amili ön plandadır və bunu heç kim unutmasın”.

İmran BƏDİRXANLI
XQ