Şəhər həyatı və kənd həyatı: sosial və psixoloji fərqlər ARAŞDIRMA

Müasir dövrdə insanların yaşadığı coğrafi mühit onların sosial davranışlarına, psixoloji sağlamlığına və həyat tərzinə birbaşa təsir göstərir. Bu baxımdan şəhər həyatı ilə kənd həyatı arasında həm sosial struktur, həm də psixoloji vəziyyət baxımından əhəmiyyətli fərqlər müşahidə olunur. Hər iki yaşayış mühiti özünəməxsus üstünlüklər və çatışmazlıqlarla xarakterizə olunur və fərqli həyat tərzlərini formalaşdırır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Sosial mühit və ictimai əlaqələr

Kənd həyatında insanlar arasında münasibətlər daha sıx, birbaşa və kollektiv xarakter daşıyır. Qohumluq əlaqələri, qonşuluq münasibətləri və qarşılıqlı yardım prinsipləri kənd mühitində daha güclü şəkildə qorunur. Bu, sosial dəstək şəbəkəsinin daha möhkəm olmasına, insanların bir-birinə daha çox arxalanmasına şərait yaradır.

Əksinə, şəhər mühitində fərdiyyətçilik və anonimlik daha çox üstünlük təşkil edir. İnsanlar burada daha çox fərdi maraqlara yönəlmiş həyat tərzi sürür və qonşularla münasibətlər tez-tez formal səviyyədə qalır. Şəhər həyatının intensiv ritmi sosial əlaqələri zəiflədə, sosial təcrid və tənha həyat tərzini artıra bilər.

Psixoloji vəziyyət və emosional rifah

Kənd həyatı, təbiətə yaxınlıq və sakitlik səbəbilə emosional sabitlik və stressin daha az olması ilə xarakterizə olunur. Sadə həyat tərzi, fiziki əmək və təbii qida istehlakı da psixoloji rifahı dəstəkləyən amillərdir. Kənd sakinləri, adətən, həyatla daha barışıq və təvazökar münasibət qururlar.

Buna qarşılıq, şəhər həyatı daha çox psixoloji yüklənmə və stresslə müşayiət olunur. Tıxaclar, səs-küy, iş yükü, sürətli yaşam ritmi və yüksək həyat xərcləri şəhər sakinlərində emosional gərginlik, tükənmişlik və depressiya hallarının artmasına səbəb ola bilər. Eyni zamanda, şəhərlərdə psixoloji dəstək resursları (psixoloq, psixoterapevt və s.) daha əlçatan olsa da, bu xidmətlərdən istifadə səviyyəsi bəzən aşağı olur, çünki insanlar problemlərini bölüşməkdə çətinlik çəkirlər.

Təhsil və informasiya imkanları

Şəhərlərdə təhsil və informasiya əldə etmək imkanları daha genişdir. Müxtəlif məktəblər, universitetlər, kurslar və kitabxanalar şəhər mühitini intellektual inkişaf üçün əlverişli edir. Bu, fərdin daha çox seçim azadlığına və sosial mobilliyə sahib olmasını təmin edir.

Kənd yerlərində isə təhsil və informasiya mənbələri məhduddur. Bu məhdudiyyət gənclərin potensialının tam reallaşmasına mane ola bilər. Lakin son illər texnologiyanın inkişafı və internetin kəndlərə qədər yayılması bu fərqləri tədricən azaldır.

Mədəniyyət və asudə vaxtın təşkili

Şəhərlərdə mədəni həyat daha zəngindir: teatrlar, kinoteatrlar, sərgilər, kütləvi tədbirlər və digər mədəniyyət ocaqları mövcuddur. Bu isə insanların sosial və estetik ehtiyaclarını qarşılamağa imkan verir. Kəndlərdə isə asudə vaxtın təşkili daha çox təbiətlə bağlı və ənənəvi formalar üzərində qurulmuşdur – ailəvi gəzintilər, məclislər və ya kənd məscidi, klubu ətrafında toplaşmalar.

Təhlükəsizlik və sosial nəzarət

Kəndlərdə sosial nəzarət güclüdür – insanlar bir-birini daha yaxından tanıyır, bu isə həm sosial davranışları tənzimləyir, həm də müəyyən məhdudiyyətlər yaradır. Bəzən bu, fərdi azadlığın pozulması kimi də qəbul oluna bilər. Şəhərdə isə fərdin davranışı daha az nəzarət altındadır, bu da həm azadlıq, həm də sosial məsuliyyətsizlik gətirə bilər.

Şəhər və kənd həyatı arasında mövcud olan sosial və psixoloji fərqlər, insanların həyat tərzinə, münasibətlərinə və rifah səviyyəsinə birbaşa təsir edir. Hər iki mühitin özünəməxsus üstünlükləri və çatışmazlıqları var və bu fərqliliklər fərdin şəxsi dəyərləri, ehtiyacları və həyat məqsədlərinə uyğun olaraq qiymətləndirilməlidir. Müasir dövrdə şəhər və kənd arasında olan uçurum texnologiya, infrastruktur və informasiya vasitəsilə tədricən azalır, lakin psixoloji və sosial struktur fərqləri hələ də qalmaqdadır.

Azərbaycanın şəhər və kənd əhalisi ilə bağlı ən son statistik göstəricilər, həmçinin onların sosial-psixoloji fərqlər:

Əhali bölgüsü
• 2023-cü ildə Azərbaycanın əhalisinin təxminən 57.6%‑i şəhər, 42.4%‑i isə kənd əhalisi olmuşdur .
• Dünya Bankın 2024 hesabatına görə kənd əhalisinin payı təqribən 42 %, şəhər əhalisi isə 58 % təşkil edir.
• 1960-cı illərdə kənd əhalisi 47–50 % civarında ikən, son illərdə bu göstərici davamlı şəkildə azalıb.

Urbanizasiya trendləri və iqtisadi bərabərsizlik

• Bakı metropol bölgəsi ölkə iqtisadiyyatında əsas rol oynayır: ümumi ÜDM-nin təxminən 70–77 % bu regionun payına düşür.

• Kəndlərdə məşğulluğun 40 %‑i kənd təsərrüfatı sektorundadir, lakin bu sektor ÜDM-in cəmi 5.7 %-ni verir — bu da kəndlə şəhər iqtisadiyyatı arasındakı uçurumu göstərir .

Sosial rifah və həyat səviyyəsi
2023-cü ildə şəhər əhalisinin aylıq orta gəliri kənd əhalisindən təqribən 7.5% yüksək idi; bu zaman orta fərd gəliri 343 AZN civarındadır — minimum yaşayış səviyyəsi isə 246 AZN-dir .
Kənd yerlərində su və qazla təminat səviyyəsi şəhərə nisbətən aşağıdır: 76 % evdə çılraq su, 82 % qaz bağlantısı mövcuddur, Baku kimi şəhərlərdə isə bu göstəricilər demək olar ki 100 %-dir. Şəhər və kənd mühitləri arasında demoqrafik, iqtisadi, sosial və psixoloji səviyyələrdə ciddi fərqlər mövcuddur.

Urban mühit daha yüksək gəlir və xidmət imkanları təklif etsə də, təcrid, stress və anonimlik riski yaradır. Kənd mühiti daha güclü sosial dəstək və enənəvi mədəni dəyərlərlə zəngindir, eyni zamanda infrastruktur və xidmət yetərsizliyi problemləri mövcuddur.

Ayşən Vəli