Siyasət və Din: Azərbaycanın Multikultural Harmoniya Modeli ŞƏRH

Siyasət və din, insan cəmiyyətlərinin təşəkkülündə həlledici rol oynayan iki fundamental qüvvədir. Bu qüvvələr bəzi kontekstlərdə ziddiyyətlərə səbəb olsa da, Azərbaycan kimi ölkələrdə harmoniyanın və birgəyaşayışın təməl daşına çevrilir. Tarixən müxtəlif dini və etnik icmaların dinc birgə yaşadığı Azərbaycan, siyasət və din arasında balanslı bir model quraraq multikulturalizmi dövlət siyasətinin mərkəzinə yerləşdirmişdir. Sekulyar idarəçilik prinsipləri ilə dini azadlıqların qorunmasını birləşdirən bu model, Azərbaycanı tolerantlıq və mədəniyyətlərarası dialoqun qlobal səviyyədə nümunəsi kimi təqdim edir. Bu məqalə Azərbaycanın siyasət və din münasibətlərindəki unikal yanaşmasını təhlil edərək, multikultural harmoniya modelinin tarixi köklərini, müasir tətbiqlərini və gələcək perspektivlərini araşdırır.

Azərbaycanın siyasət və din münasibətlərindəki uğuru onun zəngin tarixi irsindən qaynaqlanır. Qafqazın mədəni kəsişməsində yerləşən Azərbaycan, əsrlər boyu İslam, Xristianlıq, Yəhudilik və Zərdüştilik kimi müxtəlif dini ənənələrin birgəyaşayış məkanı olmuşdur. Orta əsrlərdə Şirvanşahlar dövləti və sonrakı dövrlərdə Səfəvilər imperiyası dövründə müxtəlif dini icmaların dinc mövcudluğu Azərbaycanın tolerantlıq ənənələrinin ilkin nümunələri idi. Müasir dövrdə bu irs Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında öz əksini tapmışdır. 1995-ci il Konstitusiyası dini azadlıqları təmin edən sekulyar çərçivə müəyyənləşdirir, eyni zamanda dövlətin din və dövlət işlərinin ayrılığı prinsipinə sadiqliyini vurğulayır. Lakin sekulyarizm Azərbaycanda dini ifadələrin sıxışdırılması kimi deyil, müxtəlif dini icmaların bərabər hüquqlar çərçivəsində fəaliyyət göstərməsi kimi başa düşülür.

Bu balansın təmin edilməsində Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi (DQİDK) mühüm rol oynayır. DQİDK dini icmaların qeydiyyatını, fəaliyyətlərinin qanunvericiliyə uyğunluğunu və dini radikalizmin qarşısının alınmasını təmin edir. Məsələn, 2009-cu ildə qəbul edilmiş “Dini etiqad azadlığı haqqında” qanuna edilən dəyişikliklər dini təşkilatların dövlət qeydiyyatından keçməsini məcburi etmiş, bu da dini fəaliyyətlərin şəffaflığını artırmışdır. Bu mexanizmlər Azərbaycanın daxili sabitliyini qoruyarkən, eyni zamanda dini icmaların sərbəst fəaliyyətini təmin edir. Bakıda müsəlman məscidləri, pravoslav kilsələri, katolik kilsələri və yəhudi sinaqoqlarının birgə mövcudluğu bu harmoniyanın əyani sübutudur. Məsələn, Bakının mərkəzində yerləşən Təzəpir məscidi ilə ona müəyyən qədər yaxınlıq təşkil edən Müqəddəs Məryəm kilsəsi şəhərin dini müxtəlifliyinin simvolik təcəssümüdür.

Azərbaycanın siyasət və din münasibətlərindəki ən diqqətçəkici cəhəti onun multikulturalizm ideologiyasıdır. Multikulturalizm Azərbaycanda sadəcə bir anlayış deyil, dövlət səviyyəsində dəstəklənən və institusionallaşdırılmış bir siyasətdir. 2014-cü ildə Prezident İlham Əliyev tərəfindən “Azərbaycan Respublikasında multikulturalizmin inkişafına dair Dövlət Proqramı” təsdiqlənmişdir. Bu proqram müxtəlif dini və etnik qrupların mədəni hüquqlarının qorunmasını, onların cəmiyyətə inteqrasiyasını və tolerantlıq dəyərlərinin təşviqini hədəfləyir. Azərbaycanın multikulturalizm modeli nəzəri çərçivədə də araşdırıla bilər. Məsələn, Kanadalı filosof Uill Kimlikanın multikulturalizm nəzəriyyəsinə görə, dövlətlər müxtəlif mədəniyyətləri qoruyarkən onların cəmiyyətə inteqrasiyasını təmin etməlidir. Azərbaycan bu prinsipi öz sekulyar çərçivəsi və aktiv dövlət siyasəti ilə həyata keçirir, lakin bunu öz tarixi və mədəni kontekstinə uyğunlaşdırır.

Azərbaycanın multikulturalizm siyasəti təkcə daxili məsələlərlə məhdudlaşmır, həm də beynəlxalq səviyyədə təbliğ edilir. Bakıda müntəzəm olaraq keçirilən Dünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumları Azərbaycanı dinlər və mədəniyyətlər arasında körpü rolunda mövqeləndirir. 2011-ci ildən bəri təşkil olunan bu forumlar BMT, UNESCO, Avropa Şurası və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi beynəlxalq qurumların dəstəyini qazanmışdır. Məsələn, 2017-ci ildə keçirilən 4-cü Forum “İnklüziv cəmiyyətlərin inkişafı üçün mədəniyyətlərarası dialoq” mövzusuna həsr olunmuş və qlobal sülhə töhfə vermişdir. Eyni zamanda, Azərbaycanın təşəbbüsü ilə 2008-ci ildən bəri təşkil olunan Dünya Dini Liderlərinin Sammitləri İslam, Xristianlıq, Yəhudilik və digər dinlərin nümayəndələrini bir araya gətirərək dialoqu dərinləşdirir. Bu platformalar Azərbaycanın siyasətini dini müxtəlifliyin idarə edilməsində proaktiv və innovativ model kimi təsdiqləyir.

Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədəki bu uğurları onun iqtisadi və enerji diplomatiyası ilə də dəstəklənir. Cənub Qaz Dəhlizi və ya Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri kimi layihələr təkcə iqtisadi əməkdaşlığı deyil, həm də region ölkələri arasında mədəni və siyasi dialoqu təşviq edir. Azərbaycan bu layihələr vasitəsilə özünü Qafqaz və Avrasiya regionunda sabitlik və əməkdaşlıq mərkəzi kimi təqdim edir. Bu, siyasət və dinin dolayısı ilə inteqrasiyaya xidmət etdiyi bir nümunədir, çünki iqtisadi sabitlik dini və etnik ziddiyyətlərin azalmasına kömək edir.

Bununla belə, Azərbaycanın modeli müəyyən çağırışlarla üzləşir. Qloballaşma və rəqəmsal medianın yayılması dini radikalizmin yeni formalarını və dezinformasiyanı gündəmə gətirir. Sosial mediada yayılan ekstremist narrativlər gənc nəslə təsir edə bilər. Azərbaycan bu çağırışlara cavab olaraq təhsil sistemində tolerantlıq və mədəniyyətlərarası anlayış dəyərlərini gücləndirir. Məsələn, təhsildə tətbiq olunan kurikulum sistemində multikulturalizmin təbliği və dini müxtəliflik haqqında məlumatlandırma proqramları həyata keçirilir. Bundan əlavə, DQİDK-nın rəqəmsal platformalarda dini məzmunun monitorinqi kimi təşəbbüsləri müasir təhdidlərə qarşı effektiv mexanizm kimi qiymətləndirilir.

Gələcək perspektivlərdə Azərbaycanın siyasət və din sahəsindəki modeli daha geniş coğrafiyalarda tətbiq olunma potensialına malikdir. Postsovet məkanında, xüsusilə dini və etnik ziddiyyətlərin mövcud olduğu regionlarda, Azərbaycanın təcrübəsi nümunə ola bilər. Məsələn, Qazaxıstan və ya Gürcüstan kimi ölkələr Azərbaycanın dialoq platformalarından ilham ala bilər. Yaxın Şərqdə dini münaqişələrin həlli üçün də Azərbaycanın neytral və inklüziv yanaşması faydalı ola bilər. Bununla belə, bu modelin davamlılığı daxili və xarici amillərdən asılıdır. Daxildə gənc nəslə tolerantlıq dəyərlərinin aşılanması, xaricdə isə beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi bu uğurun açarıdır.

Azərbaycanın siyasət və din münasibətlərindəki multikultural harmoniya modeli təkcə ölkənin daxili sabitliyini təmin etmir, həm də qlobal səviyyədə tolerantlıq və dialoqu təşviq edir. Sekulyar idarəçilik və dini azadlıqların qorunması arasında qurulan balans Azərbaycanı müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin birgə yaşadığı bir cəmiyyət kimi fərqləndirir. Bakının mədəniyyətlərarası dialoq platformaları bu modelin beynəlxalq səviyyədə təsdiqi kimi çıxış edir. Azərbaycanın bu təcrübəsi gələcəkdə daha geniş coğrafiyalarda sülh və əməkdaşlıq üçün ilham mənbəyi ola bilər. Ölkənin tarixi irsi, müasir siyasətləri və qlobal təşəbbüsləri bu modelin uzunmüddətli uğurunu təmin edəcək potensiala malikdir.

Həsənli Pərviz

Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası, magistrant