Strateji sahələrə investisiyalar artır, qlobal istehsalın xəritəsi dəyişir BMT

Bu gün investisiyaların yönəldiyi sahələr gələcəkdə hansı ölkələrin istehsal, təchizat və innovasiya mərkəzinə çevriləcəyini müəyyənləşdirəcək.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə BMT-nin Ticarət və İnkişaf Təşkilatının (UNCTAD) 2026-cı il üzrə Dünya İnvestisiya Hesabatında bildirilib.

Hesabata görə, şirkətlər getdikcə daha çox kapitalı süni intellekt infrastrukturu, yarımkeçiricilər, kritik minerallar və təmiz texnologiyalar kimi strateji sahələrə yönəldirlər. Bu investisiyalar yalnız ayrı-ayrı layihələrin maliyyələşdirilməsinə xidmət etmir, həm də gələcək istehsal gücünü, təchizatçı şəbəkələrini və rəqəmsal infrastrukturu formalaşdırır.

UNCTAD bildirir ki, beynəlxalq investisiyalar əvvəlki dövrlə müqayisədə daha strateji, seçici və cəmləşmiş xarakter alır. Şirkətlər investisiya istiqamətlərini yenidən nəzərdən keçirir, hökumətlər isə gələcək iqtisadi artımla əlaqəli sənaye sahələrində üstünlük əldə etmək uğrunda rəqabət aparırlar.

Təşkilatın ticarət təhlilinə əsasən, hazırkı ticarət artımının əhəmiyyətli hissəsi süni intellektlə əlaqəli məhsullarda cəmləşib. Eyni zamanda investisiyalar da əsasən gələcək istehsal və rəqəmsal ticarəti formalaşdıracaq strateji sahələrə yönəlir.

2020-2025-ci illər arasında strateji sektorların qlobal yaşıl sahə investisiya layihələrinin ümumi dəyərindəki payı 16 faizdən 44 faizə yüksəlib. Süni intellekt infrastrukturu ən böyük investisiya seqmentinə çevrilib. Yarımkeçiricilər üzrə investisiyalar isə bu dövrdə ildə orta hesabla 54 faiz artıb.

Kritik minerallar və enerji keçidi texnologiyalarına investisiyalar da sürətlə artır. UNCTAD hesab edir ki, bu sahələr gələcəkdə həm beynəlxalq ticarətin məhsul strukturunda, həm də qlobal təchizat zəncirlərində daha böyük rol oynayacaq.

Hesabatda qeyd olunur ki, investisiya qərarlarında yalnız xərclər, səmərəlilik və bazara çıxış amilləri üstünlük təşkil etmir. Sənaye siyasəti, texnoloji imkanlar, kritik resurslara təhlükəsiz çıxış, iqtisadi təhlükəsizlik və geosiyasi risklər də getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır.

UNCTAD-a görə, süni intellekt infrastrukturu əsasən rəqəmsal ekosistemləri və böyük bazarları, yarımkeçirici investisiyaları isə texnoloji imkanları, sənaye təşviqləri və etibarlı tərəfdaşları izləyir. Kritik minerallara investisiyalar isə resurs imkanları ilə yanaşı, onların emalı və təchizat zəncirinin inteqrasiyasından da asılıdır.

Bununla yanaşı, strateji investisiyaların artması onların coğrafi baxımdan daha bərabər paylanması ilə nəticələnmir. Hesabatda təhlil edilən strateji sektorlar üzrə 2025-ci ildə qlobal yaşıl sahə layihələrinin orta hesabla 72 faizini ən çox investisiya qoyan üç iqtisadiyyat həyata keçirib. Ən çox investisiya qəbul edən üç iqtisadiyyat isə ümumi layihələrin 56 faizini təşkil edib.

UNCTAD bildirir ki, bu cəmləşmə gələcək ticarət üçün mühüm nəticələr yaradır. Çünki investisiyalar yalnız müəssisələrin yaradılmasına deyil, həm də iş yerlərinin, təchizatçı şəbəkələrinin, ixtisaslaşmış bacarıqların, infrastrukturun və innovasiya ekosistemlərinin formalaşmasına səbəb olur.

Hesabatda diqqət çəkən digər məqam ənənəvi istehsal sahələrinə investisiyaların zəifləməsidir. Strateji sektorlara yönələn qlobal yaşıl sahə investisiyalarının payı 2020-2025-ci illərdə təxminən üç dəfə artsa da, strateji sahələrdən kənar istehsala elan edilmiş yaşıl sahə investisiyalarının dəyəri 2021-2025-ci illərdə 2015-2019-cu illərlə müqayisədə 17 faiz aşağı olub.

Azalma xüsusilə inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda və ən az inkişaf etmiş ölkələrdə daha qabarıq müşahidə edilib.

UNCTAD hesab edir ki, bu tendensiya inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün yeni çağırış yaradır. Ən sürətlə böyüyən investisiyalar daha yüksək texnoloji imkanlar, ixtisaslaşmış kadrlar, inkişaf etmiş infrastruktur və mürəkkəb tənzimləyici mühit tələb edir. Halbuki ənənəvi istehsal sahələri tarixən bu ölkələr üçün qlobal dəyər zəncirlərinə qoşulmağın daha əlçatan yollarından biri olub.

Hesabatda həmçinin geosiyasi gərginliklərin, təchizat zəncirindəki pozuntuların, ticarət siyasətindəki qeyri-müəyyənliyin və iqtisadi təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqların şirkətlərin investisiya qərarlarına təsir etdiyi vurğulanıb.

UNCTAD qeyd edir ki, tarif rejimləri, sənaye siyasəti, ixrac nəzarəti və digər ticarət tədbirləri artıq yalnız bazara çıxışı müəyyənləşdirmir. Bu alətlər həm də strateji sənaye sahələrinə investisiyaların yönləndirilməsi və gələcək istehsal-ticarət coğrafiyasının formalaşdırılması üçün istifadə olunur.

Təşkilatın fikrincə, inkişaf etməkdə olan ölkələrin məqsədi bütün strateji sahələrdə dünyanın ən böyük iqtisadiyyatları ilə rəqabət aparmaq deyil. Bunun əvəzinə, onlar öz resurs və imkanlarına uyğun real giriş nöqtələri müəyyən etməlidirlər.

Belə imkanlar kritik mineralların emalı, təchizatçı sənayeləri, ixtisaslaşmış istehsal, logistika, rəqəmsal infrastruktur, enerji xidmətləri və strateji sektorlarla əlaqəli biznes xidmətləri sahələrində yarana bilər.

UNCTAD vurğulayır ki, bugünkü investisiya modelləri sabahın istehsal şəbəkələrini, təchizatçı münasibətlərini və ixrac imkanlarını müəyyənləşdirir. Bu səbəbdən strateji sektorlarda iştirakın genişləndirilməsi yalnız investisiya məsələsi deyil, həm də gələcək qlobal ticarət artımında daha çox ölkənin iştirak etməsi baxımından mühüm amildir.

Günay