Şuşanın azadlığı və yenidən doğuluşu ŞƏRH

Tarix bəzən bir günün daxilinə illərin, hətta əsrlərin mənasını sığdırır. 2020-ci il noyabrın 8-i Azərbaycan xalqı üçün məhz belə bir gündür. Həmin gün Şuşanın azad edildiyi xəbəri ölkənin hər yerinə yayıldı, evlərdə, küçələrdə, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların qəlbində sevinc və göz yaşı bir-birinə qarışdı. Otuz ilə yaxın həsrətlə yaşamış bir xalq öz qədim qalasına, mədəniyyət beşiyinə qayıtmışdı. Bu qayıdış təkcə hərbi qələbə deyil, həm də milli ruhun, yaddaşın və ədalətə inamın təntənəsi idi.

Şuşanın azadlığının dəyərini anlamaq üçün onun itirilməsinin nə demək olduğunu xatırlamaq lazımdır. 1992-ci il mayın 8-də şəhər işğal edildi. Bu hadisə yalnız bir şəhərin itirilməsi deyildi. Azərbaycanın musiqi, ədəbiyyat və mədəniyyət tarixində çox böyük yeri olan bir məkan əlçatmaz olmuşdu. Şuşa sakinləri evlərini, ailə yadigarlarını, uşaqlıq xatirələrini geridə qoyub məcburi köçkün həyatına başladılar. Çadır şəhərciklərində, yataqxanalarda, qohum-əqrəbanın evlərində keçən illər onların yaddaşında həmişə Şuşa həsrəti ilə bağlı qaldı. Hər Şuşalı doğma yurdun suyunu, havasını, bulaqlarını, küçələrini sanki hər gün təkrar-təkrar xatırlayırdı.

İşğal illərində Şuşanın tarixi-mədəni abidələrinə, məscidlərinə, muzeylərinə və yaddaş məkanlarına böyük ziyan dəydi. Gövhər Ağa məscidləri baxımsız qaldı, tarixi evlər dağıdıldı, heykəllər zədələndi, şəhərin əsrlər boyu formalaşmış simasına qəsd edildi. Lakin Şuşa xalqın yaddaşından silinmədi. Hər bayramda, hər şeir gecəsində, hər muğam məclisində o, bir ağrı və ümid kimi xatırlanırdı. Şəhərin adı yalnız coğrafi anlayış deyil, həm də qayıdış arzusunun simvoluna çevrilmişdi. Şuşalı gənclər hələ heç vaxt görmədikləri şəhərin xəritəsini, küçələrinin adlarını, abidələrini öyrənir, ona dərin bağlılıq hiss edirdilər.

2020-ci ilin sentyabr ayının sonunda başlanan Vətən müharibəsi qırx dörd gün davam etdi. Bu müddət ərzində Azərbaycan Ordusu müxtəlif istiqamətlərdə irəliləyərək bir sıra rayonları və yaşayış məntəqələrini azad etdi. Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və digər ərazilərin azad olunması Şuşa uğrunda döyüşlərin zəminini hazırladı. Hər azad olunan kənd, hər qaytarılan şəhər xalqın qəlbində yeni bir ümid işığı yandırırdı. Ölkədə milli birlik misli görünməmiş səviyyəyə çatdı: insanlar cəbhədə də, arxada da bir məqsəd uğrunda səfərbər oldular.

Şuşanın azad edilməsi hərbi baxımdan ən çətin əməliyyatlardan biri sayılırdı. Şəhər yüksək dağlıq ərazidə yerləşir, yaxınlaşma yolları sıldırım qayalıqlar, dərin dərələr və sıx meşələrlə əhatələnib. Məhz buna görə də Şuşa uğrunda gedən döyüşlər xüsusi cəsarət, ciddi hazırlıq və fədakarlıq tələb edirdi. Xüsusi təyinatlı bölmələr çətin relyefi aşaraq şəhərə doğru irəlilədilər və ağır döyüşlərdən sonra Şuşanı azad etdilər. Bu zəfər Azərbaycan əsgərinin qeyri-adi iradəsinin, peşəkarlığının və vətənə sədaqətinin nişanəsi oldu.

Noyabrın 8-də Azərbaycan Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciətində Şuşanın azad olunduğunu elan etdi. Bu xəbər ölkədə böyük coşğuyla qarşılandı. Lakin sevincin yanında hüznün də olduğunu unutmaq olmaz: bu qələbə şəhidlərimizin qanı bahasına əldə edilmişdi. Onların xatirəsi Azərbaycan xalqının qəlbində daim yaşayacaq, hər il noyabrın 8-də isə onlara ehtiram və minnətdarlıq hissi ilə baş əyiləcək. Qazilərimizin göstərdiyi igidlik, onların bu yolda çəkdikləri əzab və məşəqqətlər xalqımızın yaddaşında həmişə şərəfli yer tutacaq.

Şuşanın azad edilməsi Vətən müharibəsində həlledici dönüş nöqtəsi oldu. Şəhərin strateji mövqeyi onun nəzarətdə saxlanmasını çox əhəmiyyətli edirdi, lakin bu qələbənin mənası təkcə hərbi deyildi. Şuşa Azərbaycan üçün tarixi ədalətin, beynəlxalq hüququn və milli ləyaqətin bərpası demək idi. Beynəlxalq təşkilatların qətnamələrində Azərbaycan ərazilərinin işğal altında olduğu dəfələrlə təsdiqlənmişdi, lakin bu qərarlar uzun illər icra olunmamışdı. Şuşanın azadlığı bu ədalətsizliyə son qoydu və xalqa tarixi hüququn bərpa oluna biləcəyinə inam verdi.

Noyabrın 8-i sonradan Zəfər Günü elan edildi və hər il dövlət səviyyəsində qeyd olunur. Bununla yanaşı, bu tarix Şuşa şəhəri günü kimi də anılır. Bu iki ad bir-birini tamamlayır: Zəfər Günü bütün müharibənin qələbəsini, Şuşa şəhəri günü isə həmin qələbənin ən simvolik nöqtəsini xatırladır. Hər il bu gün ölkənin hər yerində şəhidlərin xatirəsi anılır, abidələrə gül dəstələri qoyulur, tədbirlər keçirilir, xalq birlik və qürur hissi ilə yenidən bu tarixi günü yaşayır.

Azadlıqdan sonra Şuşada genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinə start verildi. Şəhərin baş planı hazırlandı, infrastruktur yenilənməyə başladı, yollar çəkildi, enerji və su təminatı təşkil olundu. Tarixi abidələrin bərpası, məscidlərin, muzeylərin və mədəniyyət müəssisələrinin əsaslı təmiri aparıldı. Əsas məqsəd şəhərin tarixi simasını qoruyub saxlamaqla yanaşı, onu müasir tələblərə cavab verən bir məkana çevirmək idi. Bu işdə memarlar, bərpaçılar, tarixçilər və mühəndislər birgə çalışaraq Şuşanın əsl ruhunu qorumağa çalışırlar.

2022-ci il Azərbaycanda «Şuşa İli» elan edildi. Bu, şəhərin mədəni və tarixi əhəmiyyətinə verilən yüksək qiymətin ifadəsi idi. İl ərzində Şuşada çoxsaylı mədəniyyət tədbirləri, festivallar və konfranslar keçirildi. Şuşa Azərbaycan mədəniyyətinin paytaxtı kimi yenidən öz yerini tutdu. Xarıbülbül festivalı, Vaqif poeziya günləri, muğam gecələri və beynəlxalq tədbirlər bu şəhərin ənənəvi mədəni rolunu bərpa etdi. 2023-cü ildə isə Şuşa İSESCO tərəfindən İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan olundu. Bu qərar şəhərin təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün İslam dünyası üçün əhəmiyyətli bir mədəniyyət mərkəzi olduğunu təsdiqlədi.

Lakin Şuşanın əsl canlanması onun sakinlərinin geri qayıtması ilə mümkündür. «Böyük Qayıdış» proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda qaytarılması prosesi mərhələ-mərhələ həyata keçirilir. Şuşada ilk sakinlərin məskunlaşması bu prosesin simvolik başlanğıcı oldu. Hər qayıdan ailə şəhərin yenidən həyata qayıtmasının canlı sübutudur. Uzun illər köçkün həyatı yaşamış insanlar doğma evlərinin həyətində yenidən çay içir, uşaqlarını öz atalarının dolaşdığı küçələrdə gəzdirir, gələcəyə yeni ümidlərlə baxırlar. Bu mənzərə hər bir azərbaycanlının qəlbini isidən ən əziz mənzərədir.

Şuşa bu gün yalnız bərpa olunan bir şəhər deyil, həm də gələcəyin ideyalarının sınandığı məkandır. Burada müasir texnologiyaların, ekoloji yanaşmaların və mədəni turizmin imkanları nəzərə alınır. Eyni zamanda şəhərin tarixi ruhu, memarlıq üslubu və mədəni kodu qorunur. Bu, Şuşanın əsl məqsədidir: keçmişi unutmadan gələcəyi qurmaq. Şəhərə gələn hər ziyarətçi burada həm tarixin nəfəsini, həm də yeni həyatın enerjisini hiss edir.

Şuşa şəhəri günü gənc nəsil üçün xüsusi məna daşıyır. Müharibəni görməyən, işğal dövründə doğulub böyüyən gənclər Şuşanı çox vaxt yalnız kitablardan, şeirlərdən və böyüklərin söhbətlərindən tanıyırdı. Bu gün isə onlar Şuşaya gedə, Cıdır düzündə dayanıb mənzərəyə baxa, qala divarlarına toxuna bilirlər. Bu görüş tarix ilə bu günün qovuşması deməkdir. Hər gənc bu şəhərin tarixini öyrənməli, muğamı dinləməli, Vaqif şeirlərini oxumalı, Şuşanı təkcə turistik məkan kimi deyil, öz kimliyinin bir hissəsi kimi qəbul etməlidir. Çünki irs yalnız qorunduqca və yaşadıqca yaşayır.

Noyabrın 8-i ayrılıqdan qovuşmağa, itkidən qələbəyə gedən yolun xatirəsidir. Bu gün şəhidlərimizi rəhmətlə, qazilərimizi minnətdarlıqla xatırlayırıq. Eyni zamanda Şuşanın gələcəyi üçün məsuliyyət daşıdığımızı anlayırıq. Bu şəhər bizə göstərdi ki, ən uzun həsrət də qələbə ilə, ən dərin yara da inam və birliklə sağala bilər. Şuşa azaddır, Şuşa yenidən qurulur və Şuşa Azərbaycanın qəlbində olduğu kimi, öz doğma torpağında da əbədi yaşayacaq.
Fuad Həbibzadə

YAP Yasamal rayon təşkilatının məsləhətçisi