Zəfərin strateji təməli: iqtisadi qüdrətdən hərbi gücə

Azərbaycanın 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Qələbə yalnız döyüş meydanında əldə edilmiş hərbi uğur deyildi. Bu Zəfərin arxasında onilliklər ərzində formalaşdırılmış siyasi strategiya, iqtisadi müstəqillik, güclü dövlətçilik ənənələri, məqsədyönlü ordu quruculuğu və milli iradə dayanırdı. Ümummilli lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu dövlətçilik strategiyası Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni mərhələyə yüksəldildi, iqtisadi qüdrət hərbi potensiala, diplomatik üstünlük isə ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpasına xidmət edən real gücə çevrildi. Azərbaycanın Qələbəyə aparan yolunun təhlili göstərir ki, 2020-ci ilin hərbi nəticələri uzunmüddətli strateji hazırlığın məntiqi yekunu idi.

1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan mürəkkəb tarixi sınaqlarla üzləşmişdi. Dövlət müstəqilliyinin yenicə bərpa olunduğu dövrdə siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi böhran, idarəetmə sistemindəki qeyri-sabitlik və Ermənistanın hərbi təcavüzü ölkənin mövcudluğunu ciddi təhlükə altına almışdı. Belə şəraitdə ərazi bütövlüyünün bərpası üçün ilk növbədə dövlətin özünün möhkəmləndirilməsi zəruri idi. Çünki iqtisadi dayaqları zəif, siyasi institutları qeyri-sabit, silahlı qüvvələri vahid komandanlıq prinsipi əsasında təşkil olunmamış dövlətin uzunmüddətli hərbi-siyasi mübarizədə uğur qazanması son dərəcə çətin idi.

1993-cü ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında dönüş nöqtəsinə çevrildi. Onun müəyyənləşdirdiyi strateji xəttin əsasını siyasi sabitliyin təmin edilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi müstəqilliyin formalaşdırılması və ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində etibarlı tərəfdaşa çevrilməsi təşkil edirdi. Bu siyasətin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, milli təhlükəsizlik yalnız hərbi imkanlarla məhdudlaşdırılmır, iqtisadiyyat, diplomatiya, enerji siyasəti və ictimai həmrəylik vahid dövlətçilik strategiyasının tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilirdi.

1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” həmin strategiyanın iqtisadi təməlini yaratdı. Azərbaycanın zəngin enerji ehtiyatlarının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində istismara cəlb edilməsi ölkəyə böyük sərmayələrin daxil olmasına, iqtisadiyyatın dirçəlməsinə və maliyyə imkanlarının genişlənməsinə şərait yaratdı. Sonrakı illərdə Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri və digər strateji enerji layihələri Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasını sürətləndirdi, ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini artırdı.

Bu prosesin ən mühüm nəticələrindən biri iqtisadi müstəqilliyin siyasi qərarvermə imkanlarını genişləndirməsi idi. Azərbaycan getdikcə xarici maliyyə asılılığını azaltmaq, milli maraqlara əsaslanan müstəqil siyasət yürütmək və təhlükəsizlik sahəsinə daha böyük resurslar yönəltmək imkanı qazandı. Beləliklə, enerji diplomatiyası yalnız iqtisadi gəlir mənbəyi deyil, gələcək hərbi qüdrətin maliyyə bazası rolunu oynadı.

Heydər Əliyevin dövlətçilik strategiyasında ordu quruculuğu xüsusi yer tuturdu. 1993-cü ildən etibarən silahlı qüvvələrdə vahid idarəetmənin gücləndirilməsi, hərbi intizamın bərpası, nizami ordu sisteminin inkişaf etdirilməsi istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. 1994-cü ilin mayında əldə olunan atəşkəs isə Azərbaycana dövlət institutlarını möhkəmləndirmək, iqtisadi islahatları davam etdirmək və ordunun təşkilati inkişafına diqqəti artırmaq üçün mühüm zaman qazandırdı.

2003-cü ildə Prezident İlham Əliyevin hakimiyyətə gəlməsi ilə bu strateji kurs yeni tarixi şəraitə uyğun davam etdirildi. Dövlət başçısının siyasətində iqtisadi inkişaf, milli təhlükəsizlik və ərazi bütövlüyünün bərpası qarşılıqlı əlaqədə olan prioritetlər kimi müəyyənləşdirildi. Azərbaycanın enerji gəlirlərinin artması, infrastruktur layihələrinin genişlənməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı və dövlət büdcəsinin imkanlarının böyüməsi müdafiə potensialının gücləndirilməsi üçün əlverişli şərait yaratdı.

Bu mərhələdə iqtisadi qüdrətin hərbi gücə çevrilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri oldu. Müdafiə xərclərinin artırılması, müasir silah sistemlərinin alınması, hərbi hissələrin maddi-texniki bazasının yenilənməsi, şəxsi heyətin sosial təminatının yaxşılaşdırılması və hərbi infrastrukturun modernləşdirilməsi ardıcıl xarakter aldı. Azərbaycan Ordusu tədricən müasir texnologiyalardan istifadə edən, müxtəlif qoşun növlərinin fəaliyyətini əlaqələndirə bilən və mürəkkəb əməliyyatları planlaşdırmaq imkanına malik silahlı qüvvələrə çevrildi.

Ordu quruculuğunda əsas diqqət yalnız silah və texnika alınmasına yönəlmədi. Hərbi təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi, zabit kadrlarının hazırlanması, beynəlxalq təlimlərdə iştirak, xüsusi təyinatlı bölmələrin inkişafı və döyüş hazırlığının yüksəldilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıdı. Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, birgə təlimlər və təcrübə mübadiləsi Azərbaycan Ordusunun peşəkarlığının artırılmasına ciddi töhfə verdi.

Bu islahatların strateji mahiyyəti ondan ibarət idi ki, ordu yalnız müdafiə mövqelərini qoruyan struktur kimi deyil, zərurət yarandıqda genişmiqyaslı və çevik əməliyyatlar həyata keçirə bilən müasir hərbi sistem kimi formalaşdırılırdı. Kəşfiyyat, artilleriya, aviasiya, pilotsuz uçuş aparatları və xüsusi təyinatlı qüvvələr arasında qarşılıqlı fəaliyyətin inkişafı sonradan döyüş meydanında mühüm üstünlüklər yaratdı.

Azərbaycanın hərbi qüdrətinin formalaşmasında milli müdafiə sənayesinin yaradılması ayrıca strateji mərhələ idi. 2005-ci ildə Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin təsis edilməsi ölkənin hərbi-texniki imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm qərar oldu. Bu addım silahlı qüvvələrin müəyyən növ silah, sursat və hərbi təchizat vasitələrinə olan tələbatının daxili istehsal hesabına ödənilməsini, texnoloji biliklərin mənimsənilməsini və müdafiə sahəsində xarici asılılığın azaldılmasını hədəfləyirdi.

Sonrakı illərdə müdafiə sənayesi müəssisələrinin fəaliyyəti genişləndirildi, müxtəlif növ atıcı silahlar, döyüş sursatları, zirehli texnika və digər hərbi təyinatlı məhsulların istehsalı istiqamətində layihələr həyata keçirildi. Xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq texnologiya və istehsal təcrübəsinin əldə olunmasına imkan yaratdı. Bununla yanaşı, müasir ordunun ehtiyac duyduğu bütün mürəkkəb silah sistemlərinin ölkə daxilində istehsalı mümkün olmadığından, milli istehsal beynəlxalq hərbi-texniki əməkdaşlıqla tamamlandı.

Müdafiə sənayesinin inkişafı yalnız hərbi məsələ deyildi. Bu sahə mühəndislik potensialının yüksəldilməsi, ixtisaslı texniki kadrların hazırlanması, sənaye müəssisələrinin modernləşdirilməsi və yeni texnologiyaların mənimsənilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyırdı. Beləliklə, iqtisadiyyatın inkişafı ordunun güclənməsinə, müdafiə sahəsindəki tələbat isə sənaye və texnologiya imkanlarının genişlənməsinə təkan verirdi.

Azərbaycanın Qələbə strategiyasının digər mühüm istiqaməti diplomatik fəaliyyət idi. Ölkə beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində ərazi bütövlüyü prinsipini ardıcıl müdafiə edir, Ermənistanın işğal siyasətinin beynəlxalq hüquqa zidd olduğunu gündəmdə saxlayırdı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə Azərbaycanın diplomatik mövqeyinin mühüm hüquqi istinadlarından biri idi. Bununla paralel olaraq, Azərbaycan beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələrini genişləndirir, enerji və nəqliyyat layihələri vasitəsilə regional əhəmiyyətini artırırdı.

2016-cı ilin Aprel döyüşləri və 2018-ci ilin Günnüt əməliyyatı Azərbaycan Ordusunun artan döyüş qabiliyyətini nümayiş etdirdi. Bu əməliyyatlar silahlı qüvvələrin hazırlıq səviyyəsinin yoxlanılması, komandanlıq təcrübəsinin zənginləşdirilməsi və şəxsi heyətin mənəvi-psixoloji ruhunun yüksəldilməsi baxımından əhəmiyyətli oldu.

2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi isə uzun illər ərzində həyata keçirilmiş strateji hazırlığın həlledici sınağına çevrildi. Azərbaycan Ordusu müasir silah sistemlərindən, pilotsuz uçuş aparatlarından, dəqiq zərbə vasitələrindən və çevik əməliyyat üsullarından istifadə etməklə döyüş meydanında üstünlük qazandı. Lakin bu uğurun əsasını yalnız texnoloji imkanlar təşkil etmirdi. Peşəkar komandanlıq, düzgün əməliyyat planlaşdırılması, hərbi hissələrin koordinasiyası, əsgər və zabitlərin döyüş hazırlığı, şəxsi heyətin qəhrəmanlığı Qələbənin həlledici amilləri idi.

Ali Baş Komandan İlham Əliyevin müharibə dövründəki siyasi və hərbi rəhbərliyi də bu prosesdə mühüm rol oynadı. Hərbi əməliyyatların gedişi ilə diplomatik fəaliyyətin uzlaşdırılması, beynəlxalq informasiya mühitində Azərbaycanın mövqeyinin müdafiəsi və cəmiyyətin vahid məqsəd ətrafında səfərbər olunması dövlət idarəçiliyinin müxtəlif istiqamətlərinin əlaqələndirilməsini tələb edirdi.

Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin və şəxsi heyətin fədakarlığının rəmzinə çevrildi. Şuşa əməliyyatı göstərdi ki, müasir müharibədə texnoloji üstünlüklə yanaşı, ərazinin xüsusiyyətlərinə uyğun taktika, yüksək fiziki hazırlıq, çevik qərarvermə və döyüşçünün iradəsi də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində yeni mərhələ açdı. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra isə ölkənin bütün ərazisində suverenliyi bərpa olundu.

Tarixi proseslərin təhlili göstərir ki, Azərbaycanın Zəfərə gedən yolu təsadüfi uğurların deyil, ardıcıl dövlət strategiyasının nəticəsi idi. Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu siyasi sabitlik və iqtisadi müstəqillik xətti Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə güclü ordu, inkişaf edən müdafiə sənayesi və genişlənən beynəlxalq tərəfdaşlıq imkanları ilə tamamlandı. İqtisadi resurslar hərbi potensiala, hərbi potensial isə milli məqsədlərin həyata keçirilməsinə xidmət edən strateji üstünlüyə çevrildi.

Azərbaycanın tarixi Qələbəsinin başlıca dərsi budur: dövlətin hərbi qüdrəti onun iqtisadi gücündən, siyasi iradəsindən, institusional dayanıqlığından və xalqın milli birliyindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Zəfər döyüş meydanında qazanılsa da, onun təməli onilliklər əvvəl dövlət quruculuğunda, iqtisadi inkişaf strategiyasında, ordu islahatlarında və milli maraqlara əsaslanan siyasətdə qoyulmuşdu. Azərbaycanın Qələbəsi məhz bu uzunmüddətli strategiyanın tarixi nəticəsi oldu.

Səbuhi MƏMMƏDOV,

XQ