Tarixin axarını dəyişən il: Alim bəşəriyyət üçün ən pis andan danışdı

1816-cı ildə baş verən "Yaysız il" əslində iqlimin qəfil və kəskin şəkildə dəyişdiyi, təbii fəlakətlər və ictimai-siyasi sarsıntılar gətirdiyi qeydə alınmış yeganə epizoddan çox uzaq idi. 536-cı ildə planetdə o qədər ciddi bir hadisə baş verdi ki, o zaman insanlar dünyanın sonu haqqında danışmağa başladılar. 

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə amerikalı təkamülçü bioloq Skott Travers "Forbes" səhifələrində yazır.

O dövrün yazılı qeydlərində Roma və Çin müəllifləri qorxulu rəngsiz səmaları, tez-tez yağan qarları və kütləvi aclığı təsvir edirdilər. Müasir elmi araşdırmalar göstərir ki, 536-cı il faciəsi o vaxtlar hesab edildiyi kimi müəmmalı "günəşin ölümü” deyil, güclü vulkan püskürməsinin nəticəsidir. Qrenlandiya və Antarktidadan götürülmüş buz nümunələri üzərində aparılan tədqiqatlar həmin dövrə aid nəhəng sulfat yataqlarının olduğunu göstərib.

Onun hansı vulkan olduğu dəqiq məlum deyil. Bəlkə İslandiyada, bəlkə də Alyaskadakı vulkan olub. Hər halda, bəzən "tarixin ən pis ili" adlandırılan iqlim kataklizmləri şəlaləsinə səbəb olan vulkandır.

Amma sonra daha da pisləşib. Az sonra, 539 və ya 540-cı ildə İlopanqo vulkanı (indiki El Salvador, Mərkəzi Amerika ərazisi) püskürüb. O, iqlimə ikinci böyük zərbə vuraraq qlobal soyumanı gücləndirib. Partlayışın özünün bölgədəki Maya yaşayış məntəqələrini viran qoyması, bir anda on minlərlə insanın ölümünə və kütləvi miqrasiyaya səbəb olması faktını demirik.

Tarixən qısa müddət ərzində baş verən bu püskürmələrin hər ikisi qlobal temperaturun 2°C kəskin azalmasına səbəb olan kumulyativ təsir göstərib. İqlim üçün bu çılğın rəqəmdir.

Atmosferə atılan vulkanik tullantılar günəş işığının qarşısını aldı, bu da bitkilərin fotosintezini pozdu və məhsulun geniş yayılmasına səbəb olub. Hətta vəhşi təbiətdə qida zəncirləri pozuldu ki, bu da dünya ekosistemlərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edib.

Travers yazır: "Quşların miqrasiyası pozuldu, həşərat populyasiyaları azaldı və hətta torpaqdakı mikrob həyatı belə gözlənilməz soyumaya cavab olaraq onun metabolik proseslərini ləngitdi".

Böyük məməlilər üçün qida çatışmazlığı fəlakətli olub. O dövrün İrlandiya salnamələri üç il ardıcıl olaraq çörəksiz qeyd edib. Ot yaxşı bitmədiyi üçün ev heyvanları və vəhşi dırnaqlı heyvanlar qida çatışmazlığından əziyyət çəkiblər. Yırtıcıdan məhrum olan yırtıcı heyvanlar insan məskənlərinə hücum ediblər.

Bir çox qida zəncirinin əsasını təşkil edən böcək populyasiyaları pozulmalara məruz qalmış, bu da tozlanma sürətinin azalmasına və sonradan bitki çoxalmasına təsir göstərib.

Və sonra, sanki təsadüfən, vəba gəlib. Eramızın 541-ci ildə Şərqi Roma İmperiyasında Yustinian vəbası başlayıb. Patogen dəhşətli sürətlə yayılaraq 100 milyon insanı öldürüb. Bir nəzəriyyə göstərir ki, daha çox gəmirici populyasiyası olan qlobal ekosistemlərin zəifləmiş vəziyyəti tarixdə ən ölümcül pandemiyalardan birinə zəmin yarada bilər.

Köşə yazarı yazır: "Eramızın 536-cı ilindəki fəlakət bütün dünyada sivilizasiyaları dəyişdirdi. Qitələrdə krallıqlar süqut etdi, iqtisadiyyatlar dağıldı və bəşəriyyət yeni reallığa uyğunlaşmaq üçün mübarizə apararkən cəmiyyətlər dramatik dəyişikliklərə məruz qaldı".

Lakin bəzi sivilizasiyalar tənəzzülə uğrayaraq süquta uğrayarkən, digərləri uyğunlaşaraq yıxılanların yerini tutub. Traversin yazdığı kimi, 536 sadəcə iqlim fəlakəti deyil. Sivilizasiyada dönüş nöqtəsi, o qədər dərin bir hadisə başlandı ki, bütün sivilizasiyaların mədəni yaddaşına həkk olunub.

Aydın