Tarixin möhürü Böyük Hun İmperiyası

Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru

(əvvəli BU LİNKDƏ)

...E.ə. 161-ci ildə hunlar Sarı çay (Xuanxe) boyunca uzanan Çeş şəhərini tut­araq Xueyçandakı imperator sarayını yandırdılar. Bununla imperiyanın o vaxtki paytaxtı Çanqan təhlükə altına düşdü. Laoşan Şanyu e. ə. 161-ci ildə vəfat etdi və oğlu Gün­çe­nə Çinlə həll edilməmiş ti­carət problemini saxladı. Günçen dörd il Çinlə sülh mü­na­sibətlərini qorusa da e. ə. 158-ci ildə müharibəni bərpa etdi. Hərə-sin­də 30 min ol­maqla iki hun dəstəsi şi­mal­dan və qərbdən Çin ərazilərinə soxuldu, əraziləri yağ­ma­ladıqdan sonra yenidən dü­zən­liyə qayıtdı. E. ə. 156-152-ci illərdə Çində vətəndaş mü­haribəsi alovlandı, lakin ye­ni hökumət problemləri həll etməkdə aciz görünürdü. Qi­yamçılara dəstək ver­mə­dik­­lərinə görə Çin hökuməti e. ə. 152-ci ildə sülh mü­qa­vi­ləsi bağlayaraq sərhədyanı ba­zarları azad mübadilə üçün hunların üzünə açdı. L.Qu­milyov e. ə. 152-ci ili “Hun gücünün kuliminasiya nöqtəsi” ad­lan­dı­rır.

E.ə. 142-ci ildə Çeşdən şimalda yerləşən İnmen istiqamətindən Çin səddinə zər­bə endirən hunlar e. ə. 129-cu ildə isə Pekin ətrafını xarabalığa çevirdilər. E. ə. 140-cı ildə Çin taxtına çıxan imperator U-di ölkəsinin maraqlarına zidd olan sülh mü­­qaviləsini qüvvədə saxladı. O, müqavilənin əsas müddəası olan azad ticarəti təs­diq etdi. Eyni zamanda hunlarla bir neçə dəfə mübarizəyə qoşulsa da məğlubiyyətə uğ­­radı. E. ə. 129-cu ildə Çin hunlarla sərhəddə sərbəst ticarəti qadağan edib, qoşun top­­lamağa başladı. E. ə. 128-ci ildə isə Çin sərkərdəsi Vey Sin böyük bir ordu ilə hun ərazisinə daxil olur və Ordosu işğal edir. E.ə. 127-ci ildə çinlilər düşmən cəb­hə­sin­də yaranmış daxili ixtilaflardan ruhlandılar. Hücuma keçərək hunları indiki Mon­qo­lustanın içərilərinə çəkilməyə məcbur etdilər.

E. ə. 126-cı ildə Metenin nə­­­vəsi Gü­n­çen xaqan dünyasını dəyişir. Onun ye-rinə Şərqi Luli knyazı İçisye şanyu gə­­lir. O, tez-tez Çinə yürüşlər edərək imperi­ya­nı sarsıtsa da, Ordosu əlində saxlaya bil­­mir. İmperator U-di isə müharibəni Hun çö­lündə aparmaq fikrinə düşdü. E. ə. 124-cü ildə Çin 100 minlik ordu ilə hun köç­lə­rinə hücum etdi. Mübarizə nəticəsində 15 min hun döyüşçüsü əsir alındı. Buna cavab olaraq hunlar Çinin qərb sərhəd­lə­rin­dən hücum edib ölkə ərazisinə soxuldu­lar və Daygünə daxil olaraq minlərlə insanı əsir olaraq özləri ilə apardılar. U-di hunları ram etmək üçün bütün gücünü səfərbər et­­­mişdi. E. ə. 119-cu ildə o yenidən 100 minlik ordu ilə hərəkətə keçdi. Bu dəfə onun məqsədi Qobi çölünü keçib xaqanın əsas iqamətgahını ələ keçirmək idi. Çin sər­kər­də­si şərqi hunları döyüşdə məğlub edərək İnşanı tərk etməyə məcbur etdi. Qobi səh­ra­sı Hun və Çin dövlətləri arasındakı sərhəddə çevrildi.

E. ə. 114-cü ildə İçisye xaqan dünyasını dəyişdi və hakimiyyət oğlu Uveyin əli­nə keçdi. E. ə. 105-ci ildə Uveyin ölümündən sonra hakimiyyət onun gənc oğlu Uşi­­­laya keçdi. Bu zaman hunların Şərq Duyuyu Çinə carçı göndərərək şanyuyu öldürüb Çinin tərəfinə keçmək istəyini bildirdi. Lakin sui-qəsdin üstü açıldı və Duyuy edam edildi. Uşilanın xəstələnməsi nəticəsində körpə oğlu gələcək varisə çev­rildi.

Hunlar Çinə kəskin münasibət bəsləyən Giylixoyu şanyu elan etdilər. O, e. ə. 101-ci ildə Çinə soxuldu, dəhşətli qırğınlar və talanlar törədərək özü ilə bir neçə min əsir gətirdi, sonra xəstələnərək vəfat etdi. Taxt-tacın vəliəhdi mərhumun körpə yaşlı nə­vəsi olduğu üçün ağsaqqallar keçmiş seçki sisteminə qayıtmağı məqsədəuyğun he­sab etdilər. Nəticədə e. ə. 101-ci ildə Şərq böyük Duyuyunun kiçik qardaşı Tzyuy­di­xeu Şanyu seçildi. Çinlilər hunlara təbəəlik təklif etdilər. Şanyu isə dostluğu əsas tu­taraq danışıqlara üstünlük verdi. Nəticədə danışıqların iflasa uğraması U-dini hun­lar­la yeni müharibəyə sövq etdi. E. ə. 97-ci ildə Selenqa çayı sahilində baş vermiş dö­yüşdə çinlilərin irəliləyişinin qarşısı kəsilərək geriyə otuzduruldu. Hunlar çinliləri sər­həddədək təqib etdilər. Təəssüf ki, Tzyuydixeu Şanyu vəfat etdi. Hakimiyyət ki­çik oğluna keçsə də o buna cəsarət etmədi. Belə olduqda o hakimiyyət qanuni və­li­əhd olan Xuluqu Şanyuya güzəştə getdi. İmperator U-di yeddi il hunlarla mü­ha­ri­bə­yə hazırlaşdı. Yeddi il Çin əhalisi yüksək dərəcədə yığılan vergilərdən əzab çəkdi. Nə­hayət, e. ə. 90-cı ildə Çin böyük bir ordu ilə sərhəddi keçdi. 70 min süvari və 100 min piyada ilə Ordosdan çıxaraq şimala doğru hərəkət etdi. Əsas məqsəd hunların əsas qüvvələrini darmadağın etmək idi. Huluqu Şanyu Çin ordusunu asanlıqla tələyə sal­dı. Hunlar bütünlüklə Çin ordusunu məhv edir. Hunlar bütövlükdə keçmişdə olan­la­rın qisasını aldılar və yenidən Şərqi Asiyada hegemonluq etməyə başladılar.

E. ə. 87-ci ildə imperator U-di, e. ə. 85-ci ildə isə Xuluqu Şanyu vəfat etdi. Sa­­raydaxili qruplaşmaların tayfa ağsaqqalları ilə ittifaqı nəticəsində e. ə 85-ci ildə Şərq Luli knyazının cavan oğlu Xuandi Şanyu hakimiyyətə gətirildi. E. ə. 80-ci ildə ha­­kimiyyətə yenidən təmizqanlı, yəni qarışığı olmayan hunlar gəldi. E. ə. 74-cü ildə U-didən sonra taxta çıxmış imperator Caodi öldü. Hakimiyyətə yiyələnən Suyan-di mü­haribəni yeganə həll yolu hesab edərək 160 min yüngül silahlanmış süvari or­du­su­nu səfərbər etdi. E. ə. 72-ci ildə Çin 160 minlik qoşunla Ordosdan hunların üzərinə ye­risə də, kiçik toqquşmaları çıx­maq şərtilə hunlar vaxtında köç edib yerlərini də­yiş­mişdilər. Onlar qərbdən hücum edən usunların 50 min­lik qoşununun qarşısında duruş gətirə bilmədilər. Usun­lar hunların Qərb knyazının iqa­mətgahını darmadağın et­dilər, minlərlə əsir gö­tü­rüb Usuna apardılar. Hunlar eyni zamanda şərqdən uxuan­la­rın, şimaldan isə Şərqi dinlinlərin həmlələrinə rast gəldilər və ağır məğ­lu­biy­­yətlə qar­şılaşdılar. Lakin qısa müddətdə hunlar bütün güclərini səfərbər edib e. ə. 71-ci il­də usun köçlərinə soxuldular və qar­şılarına çıxan hər kəsi məhv etdilər. Yalnız dağ­la­ra qaçanlar salamat qaldılar. Ge­ri­yə dönəndə isə güclü qar yağıntısına düşdülər və so­yuqdan qoşunun əksər hissəsi məhv oldu. E. ə. 68-ci ildə Xuandi öldü və ha­ki­miy­yət Şərqi Çuki knyazı olan Huyuyluy Tsnankoy Xuandiyə keçdi. O, dərhal Çinlə sülh müqaviləsi bağlamaq təklifi ilə çıxış etsə də qarşı tərəfdən heç bir müsbət cavab almadı. Nəticədə Çinə uğursuz yürüşü zamanı xəstələnərək öldü. Hun sarayında çevriliş baş verdi və nəticədə Uyan-gyuydi Şanyu oldu. O, ölkə daxilindəki siyasi na­­razılığı aradan qaldıra bilmədi. E. ə. 59-cu ildə qiyamçılar 40 minlik ordu ilə pay­taxta doğru irəlilədi və hökumət qüvvələri ilə qarşılaşdı. Şanyu ordusu mü­qa­vi­mət göstərmədən meydanı tərk etdi, şanyu isə özünü öldürdü.

Təxminən e.ə. I əsrin ortalarında hunlar arasında növbəti parçalanma baş ver­di. Nəticədə, Hun daxilindəki siyasi böhran dərinləşdi və bu onların daha da zəif­lə­mə­sinə gətirib çıxardı. Hakimiyyətə iddialı olan və­liəhd Xuxanye ilə ögey qardaşı Çi­çi arasında mübarizə kəskin xarakter aldı. Şərqi Hun səltənətinin başçısı Xuxanye ilə Qərbi Hun səltənətinin başçısı Çiçi bir-birinə qar­­şı müharibə elan etdilər. Çiçi Xu­xanyeyə hücum edib onu məğlub edərək Xan­qa­ye iqamətgahını tutdu. Nəticədə qar­daşlar arasında baş verən müharibə e. ə. 55-ci il­də dövlətin Qərb (Şimal) və Şərq (Cə­nub) ordalarına parçalanması ilə başa çatdı. Türk tarixçisi Rəfiq Özdək bu ha­di­sə­nin e. ə. 58-ci ildə baş verdiyini qeyd edir. Xu­xanyenin vəziyyəti olduqca ağır idi və bu səbəbdən Çinə müraciət edib onun vas­sa­­­lı olmağa razılaşdı. E. ə. 53-cü ildə Xu­xanye Şanyu öz oğlunu Çinə rəsmi olaraq hər­­­bi qulluğa, əslində isə girov kimi gön­dərdi. Bu isə faktiki olaraq Çin təbəəliyinin qə­­­bul edilməsi demək idi. Qardaşı Çiçi xaqan mövcud reallıqla barışmayaraq qərb tor­­­paqlarında dövlət çevrilişi edərək öz­ü­nü Şanyu elan etdi. Göründüyü kimi, hun xal­­­qı iki hissəyə parçalandı. Hunların ək­səriyyəti Çiçinin tabeliyinə keçdi. Sakitlik və rahatlıq istəyən hunlar isə cənuba doğru –Xuxanyenin yanına getdilər. E. ə. 52/51-ci il­­də əvvəlki əzəmətli Hun im­pe­ri­­yası­nı bərpa etməyə çalışan Xuxanye Şanyu Çinə ge­­dərək imperator Suyan-di ilə gö­rüş­dü və ondan vassal asılılığını qəbul etdi. Nəticədə, e.ə II əsrdə açılan Böyük ipək yolunun Tibetdən Balxaş gölünə qədər olan hissəsi üzərində nəzarət Çinin əlinə keçdi. Beləliklə də onlar illərdir düşmənlərinə ödədikləri ağır vergidən canlarını qurtarmış oldular. Bundan son­­ra geri qayıdan Xuxanye Şanyu xalq tərəfindən qəbul olun­du. Çinin himayəsi al­­tına keçən Hun dövlətinin Çinlə e. ə. 47-ci ildə bağladığı sülh müqaviləsində “Xan və Hunnu sülalələrinin bərabərhüquqlu” olduğu qeyd olu­nur­du.

Çiçi Şanyu əvvəlki Hun imperiyasını bərpa etmək istəyirdi. Bunun üçün o ilk növ­­­­bədə e. ə. 44-cü ildə usunları cəzalandırmaq və özünə tabe etmək fikrinə düşdü. Yol­­da bərk so­yuq və şaxtaya düşən hun ordusunun əksəriyyəti qırıldı. O, yalnız 3 min nəfərlik or­du ilə Mər­­kəzi Asiyaya gəlib çıxa bildi. Azsaylı ordu ilə qaldığını bi­­lən Çin usun­la­rı qorumaq bəhanəsilə Şanyuya qarşı 70 minlik qo­şun göndərdi. Hun­­ların min il­lər­lə sınaqdan keçirilmiş hərbi taktikalarının əksinə olaraq qala mü­ha­ribəsini in­tixab edən, bir sı­­ra hun döyüş ənənələrini pozan Çiçi xaqan 8 il sonra e. ə. 36-cı ildə Talas dö­yüşündə Çin sərkərdəsi Çen Tonq tərəfindən ələ keçirilərək ba­şı kəsildi. Bu, bütövlükdə qərbdəki hunların-qərb hunlarının düz 300 il boyunca ta­rix səhnəsindən silinmələrinə gətirib çıxardı. İpək yolu üzərində yerləşən 50-yə ya­xın türk şəhərləri (Kaş­car, Hami, Yar­kənd, Hoten) ələ keçirilərək qarət edildi. Türk tarixçisi Ba­ha­əd­din Ögəl bu müharibədə məğlubiyyətin səbəblərini Çinin hərbi qüd­rətində deyil, Hun xa­qanının əməllərində axtarmaq lazım olduğunu yazır. Həm­çi­nin müəllif Çiçi xa­­qa­nın vaxtilə “Hun imperiyasının iki yüz il ərzində sadiq qaldığı döv­lətlərarası hü­quq an­layışlarına zidd olaraq Çin elçilərini öldürdüyünü” qeyd edir. Təbii ki, belə əməllər beynəlxalq münasibətlərdə Hun imperiyasının nüfuzunu sar­sıt­maya bil­məz­di. Digər tərəfdən, Çiçi xaqanın təbiətinə xas olan qəddarlıq onun bü­tün üstün cəhət­lə­rini kölgədə qoymuş, qazanacağı zəfərlərə mane olmuşdu. O, Hun xaqanının zid­diy­yətli tərəflərindən bəhs etdikdən sonra yazır: “Bütün bunlara bax­mayaraq, hun­la­­ra və Mərkəzi Asiya tayfalarına “qərb yolunu açması və öy­rət­mə­si” onun adını əbə­diyyətə qovuşduracaqdır”. Göründüyü kimi, “qərb yolu”nu ilk də­fə hunlara Çiçi Şan­yu tanıtmışdır. Bununla da iqtisadi və hərbi gücünü iti­rən hun­lar dərin sarsıntıya mə­ruz qaldılar. Hunların bu şəkildə zəifləməsini fürsət bi­lən türk əsil­li siyanbilər hü­cuma keçərək hun qüdrətini tamamilə sarsıtdılar. Ta­ma­milə da­ğı­nıq vəziyyətə düşən Şimal hunları “qərbə doğru” –Xəzər dənizinin şərqinə, Cənubi Qa­­za­xıstan çöl­lə­rinə doğru köç etdilər.

Hunların iki hissəyə parçalanması. Hunların müstəqillikdən imtina edib vassalına çevrilmələri (e.ə.31-b.e.48-ci illər). E.ə. 33-cü ildə Xoxanye şərq­dəki kö­çə­ri­lər (şimal hunları) üçün çox önəmli bir addım ataraq Çin şahzadəsi ilə ev­ləndi. Bu­­nunla da Çinlə müttəfiq olan şimal hunları on illərdir davam edən əzab-əziy­­yət­dən qurtuldular. Beləlikıə, bizim eranın I əsrində şimal hunları Çindən asılı və­ziy­yə­tə düşdülər. E. ə. 31-ci ildə vəfat edən Xuxanye Şan­yu hakimiyyəti ikinci ar­vadın­dan olan böyük oğluna vəsiyyət etdi. Vəliəhd Fucjueya Jo­di Şanyu titulunu qə­­bul et­dikdən sonra e. ə. 25-ci ildə Çinə səfər etdi və ta­be­çi­li­yi­ni bildirdi. E. ə. 20-ci ildə və­fat edən Şanyunun yerinə kiçik qardaşı Suesye Jodi Şan­yu gəldi. Maraqlıdır ki, Xu­xanyedən sonra hakimiyyətə gələn Şanyuların hamısı bö­yük oğullarını bir­mə­na­­lı ola­raq Çinə saray xidmətinə göndərdilər. Onlar orada fəx­ri girov kimi sax­la­nı­lır­­­dılar.

E. ə. 8-ci ildə Hun sarayında hakimiyyəti Uçjulyu Jodi Şanyu ələ keçirdi. Elə hə­­min ildə imperator onun yanına elçi göndərib Çin ərazilərinin içərisinə girən tor­paq­­ları tələb etdi və rədd cavabı aldı. Bu ərəfədə Hun-Çin münasibətləri sabit olaraq qa­­lırdı. Çinlilər çalışırdılar ki, hunları daha çox Çin mədəniyyətinə və çoxlu pula hər­­bi xidmətə cəlb etsinlər...

(ardı var)