Tbilisi NATO ya “əlvida” deyirmi?

Gürcüstan bağlı qapı arxasında gözləməkdən yorulub

Gürcüstanın NATO-ya inteqrasiya arzusu uzun illər boyu ölkənin xarici siyasətinin əsas prioritetlərindən biri olub. Lakin bu yol, sadəcə, çətin olmadı, həm də nəticəsiz qaldı. Son günlər baş verən hadisələr, xüsusilə, “Gürcü arzusu” partiyası tərəfindən NATO və Avropa İttifaqı (Aİ) üzrə İnformasiya Mərkəzinin rəsmi şəkildə ləğv edilməsi rəsmi Tbilisinin artıq bu istiqamətdə irəliləmək niyyətində olmadığını açıq şəkildə ortaya qoydu. Mərkəzin uzun müddət fəaliyyətsiz qalması, binanın baxımsız vəziyyətdə olması və ictimai diqqətdən kənarda qalması Gürcüstanın NATO ilə münasibətlərinin soyuqlaşdığını təsdiqləyirdi. Hakim “Gürcü arzusu” partiyasının bu mərkəzi ləğv etməsi artıq münasibətlərin formal səviyyədə bitdiyini göstərdi.

Gürcüstanın NATO ilə əlaqələrinin əsası 1990-cı illərin ortalarında qoyulub. SSRİ-nin dağılmasından sonra müstəqillik qazanan bu Cənubi Qafqaz ölkəsi Qərblə inteqrasiya yolunu seçdi. İlk ciddi siqnalı Gürcüstanın ikinci prezidenti Eduard Şevardnadze verdi. Onun rəhbərliyi altında Gürcüstan NATO-nun Sülh Naminə Tərəfdaşlıq proqramına qoşuldu. 1997-ci ildə ölkə Qüvvələrin Statusu Anlaşmasını ratifikasiya etdi və 1999-cu ildən etibarən sülhməramlı kontingentlərini Kosovodakı beynəlxalq qüvvələrə yardım üçün göndərdi. 2001-ci ildən başlayaraq Gürcüstan ərazisində çoxmillətli hərbi təlimlər təşkil olunmağa başlandı. 2002-ci ildə isə Gürcüstan rəsmi şəkildə NATO-ya üzv olmaq istədiyini bəyan etdi və Fərdi Tərəfdaşlıq Fəaliyyət Planı (IPAP) hazırlamaq niyyətini bildirdi.

Bu dövrdə Gürcüstan NATO ilə yaxınlaşmanı Rusiya və Qərb arasında manevr imkanı kimi görürdü. Qərblə əlaqələri genişləndirməyə çalışsa da, Moskva ilə açıq qarşıdurmadan yayınmağa çalışırdı. Lakin bu balans siyasəti uzun müddət davam etmədi. Eduard Şevardnadzenin istefası və 2004-cü ildə Mixail Saakaşvilinin hakimiyyətə gəlməsi ilə Gürcüstanın NATO və Qərblə inteqrasiyası daha da sürətləndi. M.Saakaşvili bu məsələyə təkcə siyasi istiqamət kimi deyil, milli strateji prioritet kimi yanaşdı. 2008-ci ildə keçirilmiş ümumxalq sorğusunda seçicilərin 77 faizi Gürcüstanın NATO üzvlüyünü dəstəklədi. Bu nəticə ölkə ictimaiyyətinin qərbyönlü meyillərinin və təhlükəsizlik ehtiyaclarının kollektiv müdafiə sistemi ilə əlaqələndirildiyini göstərirdi.

Lakin həmin il baş verən Rusiya–Gürcüstan müharibəsi bu arzuya ciddi zərbə vurdu. NATO müharibədən sonra Tbilisiyə üzvlüklə bağlı konkret tarix vermədi və vəziyyətin sabitləşməsini gözlədiyini bildirdi. Həmin vaxtdan etibarən Gürcüstan uzun illər gözləmə mövqeyində qaldı. Bu illər ərzində təkcə bəyanatlarla kifayətlənilmədi, konkret addımlar atıldı. Gürcüstan NATO-nun rəhbərlik etdiyi bir sıra beynəlxalq hərbi missiyalarda, o cümlədən Əfqanıstanda və İraqda fəal iştirak etdi, bu ölkələrdə itkilər verdi. NATO standartlarına uyğun islahatlar aparıldı, ikitərəfli hərbi əməkdaşlıqlar quruldu, ölkədə NATO təlimləri keçirildi. Lakin bütün bu səylərə və qurbanlara baxmayaraq, Gürcüstan arzuladığı strateji nəticəni əldə edə bilmədi. Zaman keçdikcə ictimai rəydə də dəyişikliklər hiss olunmağa başlandı. Hakimiyyətlər dəyişsə də, amma NATO xəyalı gerçəkliyə çevrilmədi.

2024-cü ildə NATO üzrə hazırlanan yekun hesabat Gürcüstan üçün vəziyyətin artıq beynəlxalq səviyyədə də dəyişdiyini ortaya qoydu. Həmin hesabatda Gürcüstan nə prioritet tərəfdaş kimi qeyd olunur, nə də onun üzvlüyə yaxınlaşması ilə bağlı ümidverici ifadələr yer alır. Bu, açıq şəkildə NATO-nun Gürcüstanı artıq gələcək planlarına daxil etmədiyini göstərdi. Belə bir vəziyyətdə NATO və Aİ İnformasiya Mərkəzinin bağlanması texniki və ya təsadüfi qərar deyil, Gürcüstan hakimiyyətinin tam şüurlu şəkildə verdiyi strateji qərardır. Bu addım həm daxili auditoriyaya mesaj vermək, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə Gürcüstanın geosiyasi oriyentasiyasını dəyişmək niyyətində olduğunu göstərmək məqsədi daşıyır.

Hadisələrin bu fonunda Gürcüstan–Aİ münasibətlərində də gərginlik müşahidə olunur. Bu ittifaqın Gürcüstanın daxili işlərinə qarışması, bir sıra qanunların qəbuluna qarşı çıxması və parlament seçkilərinin təkrar keçirilməsi tələbi ikitərəfli münasibətlərə mənfi təsir göstərdi.

Hazırda Gürcüstan regionlararası balanslaşdırılmış diplomatiya kursunu seçə bilər. Bu kurs çərçivəsində ölkə həm Qərb, həm də Şərqlə eyni dərəcədə əlaqə saxlayaraq, daxili suverenlik və xarici təhlükəsizlik arasında tarazlıq yaratmağa çalışa bilər.

Beləliklə, bu dönüş nöqtəsi, sadəcə, xarici siyasət xəttinin uğursuzluğu kimi deyil, Gürcüstanın gələcək kimliyini müəyyən edəcək strateji seçim kimi qiymətləndirilə bilər. NATO-nun “açıq qapı” prinsipi Gürcüstan üçün artıq yalnız simvolik xarakter daşıyır. Eyni vəziyyət Aİ ilə münasibətlərdə də müşahidə olunur. Tbilisi bu qapıların arxasında çox dayandı, çox gözlədi. İndi isə görünür ki, artıq içəri dəvət olunmayacağını anlayıb və fərqli istiqamət seçmək qərarına gəlib.

Pünhan ƏFƏNDİYEV
XQ