Təbaşir qoxulu Zəfər yolu GÜNDƏM

Yaxud, Azərbaycan müəlliminin tarixi missiyası

Hər il oktyabrın 5-i təqvimdə sadəcə müəllimlərin peşə bayramı olaraq qeyd edilmir. Bu tarix bəşəriyyətin gələcəyini formalaşdıran, zülmət üzərində işığın, cəhalət üzərində elmin qələbəsini təmin edən fədakarların – müəllimlərin ali missiyasının təntənəsidir. UNESCO və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 1966-cı ildə müəllimlərin statusu ilə bağlı qəbul etdiyi tövsiyə sənədinin ildönümü olan bu gün, Azərbaycan müəlliminin timsalında həm də milli kimliyin, mənəvi dirçəlişin və dövlətçilik şüurunun təməl daşını ucaldanlara ünvanlanmış dərin ehtiram manifestidir.

Müasir dövrdə Azərbaycan müəllimi sadəcə bilik ötürücü deyil, o, tarixin ən sərt sınaqlarından şərəflə çıxmış, işğaldan azad edilən torpaqlarda yenidən həyat quran, şagirdlərinin qəlbində Vətən sevgisini əbədiləşdirən milli qürur daşıyıcısıdır.

Azərbaycan maarifçilik tarixi ideya fədailərinin – Həsən bəy Zərdabi, Mirzə Fətəli Axundzadə, Üzeyir Hacıbəyov və Cəlil Məmmədquluzadə kimi şəxsiyyətlərin yandırdığı məşəllə başlayıb. XX əsrin əvvəllərində "Əkinçi" qəzeti ilə səpələnən elm toxumları, qaranlıq kəndlərdə açılan məktəblər, Xalq Cümhuriyyəti dövründə formalaşan milli təhsil təməlləri sübut etdi ki, azadlığın yolu sinif otaqlarından keçir.

Sovetlər dönəmində sərt ideoloji çərçivələrə baxmayaraq, Azərbaycan ziyalıları və müəllimləri ana dilinin qorunması, elmin, ədəbiyyatın və dəqiq elmlərin inkişafı üçün misilsiz səylər göstərdilər. Naxçıvandan Lənkərana, Gəncədən Qarabağa qədər hər bölgədə məktəb ocaqları xalqın ziyalı təbəqəsini yetişdirdi. 1991-ci ildən sonra, yəni dərin iqtisadi böhranlar, müharibə və qaçqınlıq şəraitində belə Azərbaycan müəllimi sinfi tərk etmədi. Çadırlarda, yarımçıq qalmış vaqon-məktəblərdə dərslərini davam etdirən müəllimlər əsl mənəvi qəhrəmanlıq nümayiş etdirdilər.

"Zəfər dərsi" və qayıdışın maarif memarları

Azərbaycan müəllimi tarixin yaddaşına yalnız qələm tutan kimi deyil, lazım gəldikdə Vətən uğrunda silah qaldıran fədakar kimi də düşüb. 44 günlük Vətən Müharibəsində və 2023-cü ilin antiterror tədbirlərində yüzlərlə gənc müəllim sinif otaqlarını tərk edərək cəbhəyə yollandı, torpaqlarımızın azadlığı uğrunda şəhidlik zirvəsinə ucaldı.

Bu gün Şuşada, Ağdamda, Füzulidə, Zəngilanda, Laçında və digər azad edilmiş yurdlarımızda bərpa olunan məktəblər, müasir təhsil kompleksləri Azərbaycan müəlliminin qələbəsinin əyani sübutudur. İllər öncə məcburi köçkün kimi siniflərdən didərgin düşən müəllimlərin şagirdləri ilə birlikdə doğma yurdlarına qayıdıb yenidən dərs deməsi əsl milli dirçəliş dastanıdır.

XXI əsrin sürətlə dəyişən qlobal dünyasında təhsil sistemi də köklü transformasiyalardan keçir. Azərbaycan müəllimi bu dəyişikliklərin mərkəzində dayanır. Son illərdə həyata keçirilən təhsil islahatları, müəllimlərin bilik və bacarıqlarının qiymətləndirilməsi (sertifikasiya prosesi) təhsilin keyfiyyətinin artırılmasına, peşəkar nüfuzun yüksəldilməsinə xidmət edir. Dövlət tərəfindən müəllimlərin əməkhaqlarının artırılması və onların sosial rifahının yaxşılaşdırılması bu peşəyə olan dövlət qayğısının bariz nümunəsidir.

Bakıdan ucqar dağ kəndlərinə qədər tətbiq olunan STEAM layihələri, rəqəmsal lövhələr və müasir laboratoriyalar göstərir ki, Azərbaycan müəllimi dünya təhsil standartlarına uyğunlaşır, gənc nəsli süni intellekt və qabaqcıl texnologiyalar dövrünə hazırlayır.

Zəka məşəli, görkəmli maarifçiləri və…

Hər bir xalqın milli kimliyi, azadlıq şüuru və gələcəyi onun yetişdirdiyi elm və maarif fədailərinin çiyinlərində ucalır. Azərbaycan xalqı tarixi boyu qaranlığa qarşı elmlə mübarizə aparan, cəmiyyətin tərəqqisi üçün canından keçən dahi mütəfəkkirlər, maarifçilər və elm xadimləri yetişdirmişdir. Orta əsrlərin dahi filosoflarından tutmuş XIX-XX əsrlərin milli oyanış xadimlərinə qədər uzanan bu şərəfli yol Azərbaycanın intellektual pasportudur.
Azərbaycan torpaqları qədim zamanlardan bəri intellektual mərkəz, elmin və fəlsəfənin qovuşduğu məkan olmuşdur. Orta əsrlərdə Şərq İntibahına misilsiz töhfələr verən alimlər dünya elminin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdiriblər.

Bəhmənyar (X-XI əsrlər): Dahi filosof və alim İbn Sinanın ən görkəmli tələbəsi olan Bəhmənyar özünün "Ət-Təhsil" əsəri ilə orta əsr Şərq fəlsəfəsinin zirvələrindən birini fəth etmişdir. O, məntiq, metafizika və təbiət elmləri üzrə yazdığı traktatlarla gələcək nəsillərin elmi təfəkkürünü formalaşdırmışdır.

Nəsirəddin Tusi (XIII əsr): Marağa rəsədxanasının yaradıcısı, dahi astronom, riyaziyyatçı və filosof. Tusi "Evklidə edilən etirazların tərzi" əsəri ilə qeyri-Evklid həndəsəsinin təməlini qoymuş, triqonometrinizi müstəqil elm sahəsinə çevirmişdir. Onun elmi irsi Avropada Kopernik və Nyuton kimi nəhənglərə təsir göstərmişdir.

Xaqani Şirvani və Nizami Gəncəvi (XII əsr): Söz və fəlsəfə ustadları olan bu dahi şəxsiyyətlər təkcə ədəbi irs deyil, həm də əxlaqi, elmi və humanist dəyərlər sistemi miras qoyaraq xalqın intellektual təməlini möhkəmləndiriblər.

Milli maarifçilik hərəkatı

İki imperiya arasında bölünmüş Azərbaycanın XIX əsrin sonlarında üzləşdiyi milli assimilyasiya təhlükəsi qarşısında yeni bir ziyalı növü - maarifçi-demokratlar səhnəyə çıxdı. 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdiyi "Əkinçi" qəzeti Azərbaycan milli mətbuatının və maarifçilik hərəkatının bünövrəsini qoydu. Zərdabi ana dilində elmi-kənd təsərrüfatı, tibb və mədəniyyət biliklərinin yayılmasına çalışaraq xalqın cəhalətdən qurtulmasının yeganə yolunun məktəb və elmdə olduğunu sübut etdi.

Şərqdə ilk dəfə dramaturquranın əsasını qoyan M.F.Axundzadə həm də ərəb əlifbasının islah olunması, latın qrafikasına keçid ideyasının banisi idi. O, elmin və təhsilin kütləviləşməsi üçün savadsızlığın aradan qaldırılmasını əsas şərt hesab edirdi.

Görkəmli mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyev öz şəxsi vəsaiti hesabına Qafqazda ilk dəfə müsəlman qızlar üçün məktəb ("Tağıyev Qızlar Məktəbi") açdı. Bu addım Şərq qadınlarının təhsil almasında, cəmiyyətdə mövqe qazanmasında tarixi dönüş nöqtəsi oldu. 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) qısa ömrünə baxmayaraq, milli təhsil sisteminin qurulmasında möhtəşəm addımlar atdı. Azərbaycan türklərinin ilk milli universiteti olan Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması ölkədə ali təhsilin və elmi kadrların hazırlanmasının təməlini qoydu. Hökumət hesabına yüzlərlə gənc Avropanın aparıcı universitetlərinə (Almaniya, Fransa, İtaliya, Rusiya) oxumağa göndərildi ki, onlar da vətənə qayıdaraq milli elmi məktəbin təməlini qoysunlar.

Sovet hakimiyyəti illərində sərt ideoloji çərçivələrə baxmayaraq, Azərbaycan alimləri dünya səviyyəli elmi məktəblər yaratmağa nail oldular: Yusif Məmmədəliyev - Neft kimyası elminin banisi, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının prezidenti. Onun tədqiqatları İkinci Dünya müharibəsi zamanı təyyarə yanacağının istehsalında həlledici rol oynamışdır. Lütfi Zadə - Qeyri-səlis məntiq (Fuzzy Logic) nəzəriyyəsinin banisi, dünya elmini kökündən dəyişən dahi azərbaycanlı alim. Onun kəşfləri müasir süni intellekt, kompüter texnologiyaları və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin əsasını təşkil edir. Mirəsədulla Mirqasımov və Mustafa Topçubaşov - Tibb elminin inkişafına misilsiz töhfələr verən, minlərlə həkim yetişdirən görkəmli cərrahlar və elm xadimləri.

Azərbaycanın tarix boyu yetişdirdiyi maarifçilər və elm xadimləri xalqımızın mənəvi qüdrətinin və intellektual potensialının əsasını təşkil edirlər. Bəhmənyarın fəlsəfəsindən Tusinin astronomiyasına, Zərdabinin məşəlindən Lütfi Zadənin süni intellekt nəzəriyyəsinə qədər uzanan bu yol göstərir ki, Azərbaycan milləti hər zaman elmin, təhsilin və tərəqqinin tərəfdarı olub. Bu gün həmin miras müasir Azərbaycan müəllimi və alimi tərəfindən uğurla davam etdirilir.

5 Oktyabr – Beynəlxalq Müəllimlər Günündə hər birimiz ilk müəllimimizin təbəssümünü, otaqdakı təbaşir qoxusunu və öyrədilən ilk hərf xatırlayırıq. Azərbaycan müəllimi dünən də, bu gün də, sabah da xalqımızın intellektual zirehi, mənəvi bələdçisi olaraq qalır. Torpaqlarımızı qoruyan əsgər nə qədər güclüdürsə, o torpaqda zəka və elm toxumu səpən müəllim də bir o qədər ucadır. Bütün Azərbaycan müəllimlərinə minnətdarlıq borcumuz sonsuzdur!

V.VƏLİLİ