Təbrizdən Bakıya cavab gəldi “183 nəfər kəşfiyyata işləyir?”

Sayman Aruzun son açıqlamaları Güneyin 183 yazıçı və şairini tənqidə görə “şübhəli fəaliyyətlərə”, “kənar təsirlərə”, hətta İranın nəzarət strukturlarına bağlamağa yönəlib. Bu, təkcə ədəbi etikaya yox, həm də intellektual məsuliyyətə zidd yanaşmadır. “Tanınmayan adamlar”, “kimlərsə tərəfindən yönləndirilənlər” kimi ifadələr arqument yoxluğunun, ittihamı məntiqə alternativ kimi işlətməyin açıq əlamətidir.

Əvvəla, həmin 183 nəfərin bir çoxu real həyat və mübarizə təcrübəsi olan yazarlardır: bir neçəsi zindan çəkib, çoxunun kitabları illərlə nəşr icazəsi almayıb, bəzilərinin əsərləri senzuradan keçib və ya bütövlükdə müsadirə olunub. Bu insanlar anadilli yaradıcılığa görə uzun müddət zülm altında qalıblar. Onların “tanınmaması”, sadəcə olaraq, sənin bu mühiti ya heç zaman tanımadığına, ya da onu tanımaq istəmədiyinə işarədir. Tanımaq məcburiyyətin yox idi, amma bilmədiyin bir mühiti “şübhəli” elan etmək həm qeyri-ciddilikdir, həm də məsuliyyətsizlik.

Sənin “onların bir neçəsi mənim qonağım olub, çörəyimi kəsib” deməyin isə ayrı bir problemdir. Qonaq olmaq tənqid toxunulmazlığı demək deyil. Heç kimin səsini sənin şəxsi münasibətinə görə ölçmək və “qonaqlıq” üzərindən insanlara susdurma borcu yükləmək həm etik, həm də intellektual baxımdan qəbuledilməzdir. Sual sadədir: o insanlar sənin evində oturanda niyə “şübhəli” deyildilər? Niyə o zaman kəşfiyyatla əlaqələri yox idi, indi səni tənqid etdikləri üçün birdən “təhlükəli” kateqoriyaya düşüblər? Bu arqument deyil, sadəcə müdafiə refleksidir, ritorik manipulyasiyadır.

Sən deyirsən ki, “Güney 45 milyonluq toplumdur, 183 nəfər dənizdə damladır.”  Bu müraciət siyasi bir proses deyil. Biz on minlərlə siyasi və ictimai fiqurun imzasını toplamamışıq; məqsəd yalnız yazıçılar, şairlər, tənqidçilər, yəni ədəbiyyatın içində olanların mövqeyini ifadə etmək idi. Bu səbəbdən 183 nəfər kəmiyyət yox, keyfiyyətdir, ədəbi sahənin daxili səsidir.

Bu 183 nəfərin bir çoxu illərdir Azərbaycan məsələrində və ictimai kampaniyalarda, Urmu gölünün qorunması, ana dilində təhsil, dustaqların müdafiəsi, milli haqların tanınması və digər təşəbbüslərdə imza verib. Onların imza tarixi realdır. Sadəcə sosial media səhifələrinə baxmaq kifayətdir. Sən isə burda olduğun müddətdə nə işlər görübsən? Bu sual cavabsız qalır.

Bu 183 kişinin bir çoxu kitabları senzura ilə üzləşib: ya nəşr icazəsi almır, bəziləri sərt senzuradan keçdikdən sonra öz pulları ilə cüzi tirajla çap olunur. Lakin sənin hazırladığın “Salam, insan”, “Gətir ağrılarını, əllərini öpüm” və “A hərfinə uduzmaq” kitabları İranda problemsiz yayımlanıb. Bu fərq yalnız sual doğurur: necə olur ki, yüzlərlə müəllif üçün eyni qapı bağlıdır, amma sənə o qədər rahat açılır? Bu açıdan da baxsana.

Üstəlik, sənin 183 nəfər arasındakı bir yazarı “Evim” romanını guya öz əsərindən götürməkdə ittiham etməyin, amma sonra həmin müəllifə “Mən sizin kitabınızı oxumamışam” deməyin, bütün arqumentlərinin situativ və qeyri-peşəkar xarakterini göstərir. Bir yazını oxumadan plagiatlıq ittihamı irəli sürmək ədəbi fikir deyil, ictimai rəyin manipulyasiyasıdır.

Və ən önəmlisi budur:

Sənin istifadə etdiyin dil və təsnifatlar, “tanınmayan şəxslər”, “şübhəli niyyətlər”, “kimlərinsə təsiri altında olanlar”, illərlə bizim dilimizi, ədəbiyyatımızı və mədəni kimliyimizi sıxışdırmağa çalışan strukturların ritorikasına təhlükəli dərəcədə bənzəyir. Bu, təsadüfi paralellik deyil; çünki sən ədəbi fəaliyyəti legitim və qeyri-legitim kateqoriyalara bölməyə çalışırsan. Bu isə ədəbiyyat dilindən çox idarəetmə dilidir.

Bu 183 nəfər nə dövlətə qarşıdır, nə də sənə qarşı şəxsi mübarizə aparır. Onların etirazı bir şəxsin özünü ədəbi təmsilçilik müstəvisində legitimləşdirmə cəhdidir.

Bu imza mədəni susdurmaya yox, sözün azadlığına verilmiş imzadır.

Sərhədləri xəritələr çəkir, ədəbiyyatı isə xalqın yaddaşı.

Və bu yaddaş heç vaxt bir nəfərin iradəsinə tabe olmayacaq.

Rəsul İsməilian
Yazıçı, tənqidçi