Tehran Beyrut xəttində yeni səhifə: İran Livan siyasətində nə geri çəkilə bilir, nə də…

İranın Livana münasibəti uzun illərdir təkcə xarici siyasət məsələsi kimi deyil, ölkənin ideoloji kimliyi, təhlükəsizlik anlayışı və daxili siyasi rəqabəti ilə sıx bağlı bir mövzu kimi formalaşır.

Tehran üçün Livan sadəcə uzaq bir coğrafiya deyil; “müqavimət oxu”nun mərkəzi dayağı və İsrailə qarşı “irəli müdafiə” xəttinin ən ön cəbhəsidir. Bu səbəbdən Livanda baş verən hər dəyişiklik İranda dərhal siyasi reaksiyalar yaradır və ictimai müzakirələrə yeni ton verir.

2025-ci ildə baş verən qısa, lakin kəskin toqquşmalar, ardınca Həsən Nəsrullahın ölümü bu mövzunu yenidən ölkənin ən həssas diskurs sahəsinə çevirdi.

Döyüşlərin ilk günlərində İran daxilində tipik “bayraq ətrafında birləşmə” effekti yarandı. Dövlət mediası Livanı İranın təhlükəsizlik qalxanının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim etdi. “Təhdidi uzaqda qarşılayırıq” fikri, “xərci düşmənə yükləyirik” kimi şüarlar geniş şəkildə tirajlandı. Mühafizəkar çevrələr bu dövrü Livan xəttinin zəruriliyinin canlı sübutu kimi təsvir etdilər. Lakin münaqişə səngidikcə emosional dalğanın ardınca daha açıq suallar ortaya çıxdı. Sanksiyaların dərinləşməsi, maliyyə kanallarına təzyiqlərin artması, iqtisadi xərclərin böyüməsi, sığorta və logistika risklərinin çoxalması cəmiyyətdə daha geniş müzakirələrə yol açdı. Artıq Livan məsələsi ideoloji romantizmdən daha çox maliyyə çərçivəsində qiymətləndirilməyə başladı.

İran daxilində Livana münasibət heç vaxt yekcins olmayıb. Mühafizəkar cinah Livanı rejimin təhlükəsizliyinin ön cəbhəsi sayır və geri çəkilməni strateji səhv kimi qiymətləndirir. Onlar üçün Livanın çökməsi İranın çəkindiricilik balansının pozulması deməkdir. Reformist və orta xətt Livana tam dəstəyin bitməsini istəmir, lakin onun görünən hərbi yük kimi daşıdılmasının əleyhinədir. Onlar diplomatiyanın genişləndirilməsini, dialoqun gücləndirilməsini, açıq müdaxilə görüntüsünün azaldılmasını və iqtisadi xərclərin ölçülməsini zəruri hesab edirlər. Texniki-bürokratik çevrələr isə mövzunu daha soyuq başla dəyərləndirir. Onlar üçün əsas məsələ bank əməliyyatlarının təhlükəsizliyi, enerji ixracında risklərin artması, sığorta və daşınma xərclərinin yüksəlməsi, sanksiyaların ikincil təsirləridir. Bu çevrələr açıq iştirakdan çox, görünməz, amma effektiv mexanizmlərə üstünlük verirlər. Müxalif və dünyəvi kəsim isə Livan siyasətini ümumiyyətlə əleyhinə yönəlmiş bir xərc kimi görür. Onlara görə, İranın əsas problemi daxili iqtisadi çətinliklərdir və xarici əməliyyatlara ayrılan resurslar xalqın rifahı hesabına başa gəlir.

Həsən Nəsrullahın ölümü İran üçün həm siyasi, həm simvolik baxımdan böyük sarsıntı oldu. Nəsrullah illərdir Tehran üçün yalnız bir təşkilat lideri deyil, müqavimət ideyasının canlı simvolu idi. Onun ölümü cəmiyyətdə həmrəyliyi gücləndirsə də, eyni zamanda “Hizbullah bundan sonra necə idarə olunacaq” sualını da aktuallaşdırdı. Tehran bu mərhələdə liderlikdən çox təşkilati davamlılığı vurğulamağa çalışdı. Lakin əməliyyat baxımından boşluqlar, qərar dövrlərinin uzanması və siqnalların ardıcıllığında yaranan risklər nəzərdən kənarda qalmadı. Ona görə də İran daxilində həm siyasi, həm hərbi səviyyədə “varislik memarlığı”, “komanda sabitliyi”, “ehtiyat marşrutlar” və “təchizat davamlılığı” kimi anlayışlar daha çox işlədilən terminlərə çevrildi.

Beyrutda “silahların dövlət inhisarında toplanması” ilə bağlı səslənən təşəbbüslər də Tehranda ciddi narahatlıq doğurdu. Mühafizəkarlar bunu Hizbullahın zəiflədilməsi və çəkindiriciliyin sarsıdılması kimi qiymətləndirirlər. Daha ehtiyatlı yanaşan siyasi dairələr isə bildirirlər ki, Tehran bu mərhələdə sərt bəyanatlardan çox diplomatik sakitliyi qorumağa üstünlük verməlidir. Çünki kəskin reaksiyalar Livanda siyasi gərginliyi artırır, Hizbullahın manevr sahəsini daraldır və İranın “daxili işlərə qarışdığı” iddialarını gücləndirir. Bu isə həm diplomatik, həm də iqtisadi yük kimi geri qayıdır.

Cəmiyyət səviyyəsində isə Livanla bağlı mövzu bir dalğa kimi hərəkət edir: münaqişə günlərində həmrəylik artır, lakin qısa müddət sonra iqtisadi narahatlıqlar yenidən üstün mövqeyə keçir. Xalq arasında ən çox səslənən sual budur: “Bütün bunların qarşılığında İran nə əldə edir və bu xəttin ağır yükünü kim daşıyır?”

Sosial şəbəkələrdə bu mövzuda yaranan informasiya kirliliyi, diaspora mərkəzlərinin təsiri, emosional narrativlərlə real iqtisadi göstəricilər arasındakı uçurum da ictimai qavrayışı daha da mürəkkəbləşdirir.

Bu reallıqlar fonunda aydın görünür ki, İran Livan siyasətində nə tam geri çəkilə, nə də əvvəlki kimi sərt xəttlə irəliləyə bilir. Mövcud vəziyyət Tehranı iki yolu birləşdirməyə məcbur edir: sərt mesajlar, amma yumşaq təmaslar; ideoloji mövqe, amma iqtisadi rasionalizm; yüksək emosional yük deyil, hesablanmış addımlar. İranın Livanla bağlı yeni dövrü məhz bu balansdan asılı olacaq. Bu balans isə həm daxili siyasətin dinamikası, həm regional proseslərin dəyişkənliyi, həm də Livanın öz daxilindəki siyasi mübarizə ilə müəyyənləşəcək.

Ruslan Zəngəzur