Tehran üçün geri sayım başladı? Təxliyə çağırışı və zərbə ehtimalı

ABŞ Dövlət Departamentinin Amerika vətəndaşlarını İranı dərhal tərk etməyə çağırması sıradan təhlükəsizlik xəbərdarlığı deyil. Bu tip çağırışlar adətən iki əsas mərhələdə edilir, ya hərbi-siyasi eskalasiya riski yüksəldikdə, ya da ölkə daxilində nəzarətdən çıxan proseslər başladıqda.

Xüsusilə çıxış marşrutlarının Türkiyə və Ermənistan üzərindən tövsiyə olunması onu göstərir ki, Vaşinqton hava məkanında və İran daxilində qəfil dəyişikliklər ehtimalını istisna etmir. Bu, region ölkələrinin də dolayısı ilə prosesə cəlb olunduğunu göstərən ciddi siqnaldır.

Mövcud proseslər göstərir ki, ABŞ üçün əsas məsələ təkcə etirazlar deyil. Vaşinqton İran rejiminin daxili legitimliyini zəiflətmək, eyni zamanda onu idarəolunan böhran mərhələsinə salmaq niyyətindədir.

ABŞ-ın mümkün addımları üç əsas istiqamətdə cəmlənir:
Birincisi, hərbi təzyiq vasitəsi kimi Ağ Ev hava zərbələrini və məhdud, simvolik, lakin psixoloji təsirli hücumlarını nəzərdən keçirir. 

İkinci variant isə kiber və informasiya müharibəsidir ki, bu zaman  mülki və hərbi infrastruktura kiberhücumlardır. İnternetin kəsildiyi şəraitdə Starlink terminallarının gündəmə gətirilsin.
Üçüncüsü variant isə iqtisadi və diplomatik  təzyiqlə  İranı boğmaq. Bura yeni sanksiyalar, İranla əməkdaşlıq edən ölkələrə 25% tarif təhdidi və digər variantlar daxildir.
Bu, klassik “tam müharibə” yox, rejimi daxildən sarsıtma strategiyasıdır.

Bütün bunlara baxmayaraq hələ də Ağ Ev adminsitrasiyasında İran məsələsində vahid mövqe yoxdur. Bu isə qərarların gecikməsinə və ziddiyyətli mesajlara səbəb olur. Tramp administrasiyasında  iranla bağlı iki xətt tərəfdarı mövcuddur. Sərt və diplomatic danışıqlarla məsələnin həlli tərəfdarları. Sərt xətt tərəfdarları Trampdan Tehran rejiminə qarşı ən sərt tədbirlərə əl atmasını dəstəkləyir. Sərt xəttin təərfdaralrı hesab edirələr ki, hərbi gücün rejimi geri çəkilməyə məcbur edəcəyinə inanırlar

Ehtiyatlı  və dialoq tərəfdarı olanlar isə İranın vurulmasını vəziyyətdən çıxış yolu hesab etmirlər.  Onlar hesab edirlər ki, İranın vurulması  bütövlükdə Yaxın Şərqdə yeni müharibələrə. böhranlara, enerji bazarlarında şoka, ABŞ-ın regional mövqelərinin zəifləməsinə səbəb olacaq. Bu qanadın əsas simalarından biri vitse-prezident C.D. Vensdir. O, Trampı Tehranla danışıqlara başlamağa təşviq edir.

Ağ Ev rəsmilərinin açıqlamaları göstərir ki, Tramp ikili strategiya yürüdür.  Bir tərəfdən hərbi zərbə ehtimalını gündəmdə saxlamaqla İranı qorxu və qeyri-müəyyənlik vəziyyətində tutur, digər tərəfdən isə Tehranla danışıqlara qapını tam bağlamır. Nüvə proqramı ilə bağlı razılaşma imkanlarını dəyərləndirir.

Trampın “İran liderləri danışıqlar üçün yalvardılar” açıqlaması isə psixoloji üstünlük nümayişidir və diplomatiyada əlini gücləndirməyə hesablanıb.
İranda baş verənlər artıq klassik etiraz dalğası deyil. Proseslər sosial-iqtisadi narazılıq, rejimə qarşı etimadın aşınması, təhlükəsizlik aparatının sərtləşməsi xəttində inkişaf edir.
Rejimin etirazçılara qarşı zorakılıq tətbiq etməsi isə Vaşinqtona beynəlxalq legitim əsas yaradır. Məhz buna görə ABŞ rəsmiləri “etirazçıların öldürülməsi” faktorunu xüsusi qabardır.
Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, preseslər İran və region üçün riskli mərhələ qədəm qoyub. Proseslər onu göstərir ki, ABŞ hələ qəti hərbi qərar verməyib, amma bütün variantlar masadadır, diplomatiya üçün zaman daralır.

İran böhranı çıxılmaz mərhələyə daxil olur və bu, təkcə İranı deyil, bütün Yaxın Şərqi yeni təlatümlər və qeyri-sabitlik dalğası ilə üz-üzə qoya bilər.
Bu mərhələdə atılacaq istənilən səhv addım regional müharibəni, qlobal enerji böhranını, böyük güclər arasında qarşıdurmanı sürətləndirə bilər.

Mürtəza