Təhsil sistemində milli dil məsələsi: müasir çağırışlar kontekstində

Şəhla ASLAN

Şəhla ASLAN,
Təhsilin idarə olunması üzrə fəlsəfə doktoru, Türkiyənin Qazi Universitetinin müəllimi

Milli dil hər bir xalqın özünü dərk etməsinin, mədəniyyətini yaşatmasının və düşüncə sistemini formalaşdırmasının ən mühüm vasitəsidir. Ana dili təkcə ünsiyyət üçün vasitə deyil; o, həm də insanın dünyanı qavrama modelini müəyyənləşdirən psixolinqvistik kod, kollektiv yaddaşın daşıyıcısı, milli kimliyin strateji dayağıdır. Humboldtun söylədiyi kimi, "Dil insanın fikrinin yalnız ifadə forması deyil, o, fikrin yaranması üçün şərtdir". Bu, ana dilinin şüura çevrilməsinin nə qədər fundamental bir proses olduğunu göstərir. Milli dil şüurunun formalaşdırılması isə ilk növbədə təhsil sisteminin üzərinə düşür. Lakin müasir dövrdə qarşılaşdığımız sosial, texnoloji və mədəni proseslər bu sahədə ciddi çətinliklər yaradır.

Əvvəla, ana dilinin tədrisi hələ də bir çox hallarda mexaniki qrammatika öyrədilməsi ilə məhdudlaşır. Halbuki müasir dilçilik və pedaqogika ana dili tədrisini yalnız qayda mənimsəmə prosesi kimi deyil, həm də şüurlu düşünmə, mətn qurma, analitik təfəkkür və kulturoloji savadlanma prosesi kimi qəbul edir. Ana dili dərslərinin, şagirdin düşüncə strukturunu formalaşdırmaq əvəzinə, formal xarakter daşıması nəticəsində tələbələrdə funksional yazı və mətn qurma bacarıqları ciddi şəkildə zəifləyir. Mövcud müşahidələr və müxtəlif tədqiqatların nəticələri göstərir ki, Azərbaycanda universitet tələbələrinin yazılı işlərində orfoqrafik və sintaktik səhvlərin geniş yayılması, mətnlərin strukturunda məntiqi ardıcıllığın tez-tez pozulması diqqət çəkən problemlərdəndir. Dilçilik üzrə aparılan araşdırmalar eyni zamanda, tələbələrin yazı bacarıqlarında sistemli çatışmazlıqlar olduğunu ortaya qoyur və bu çatışmazlıqların əsas səbəbi kimi ana dili tədrisinin funksional yanaşmadan çox formal qrammatik təlimlə məhdudlaşması göstərilir. Pinkerin fikri məsələnin mahiyyətini anlamağa yardım edir: "Dil strukturdakı boşluqlar düşüncə strukturlarındakı boşluqları üzə çıxarır..."

Müasir çağın ən böyük çətinliklərindən biri də sosial media mühitinin dil üzərindəki təsiridir. Rəqəmsal platformaların sürət tələb edən kommunikasiya üslubu dilin minimalistik formaya salınmasına səbəb olur. Fonetik yazı ("ne", "gelirem", "yaxsı"), qısaldılmış ifadələr ("tmm", "ok", "yb"), sintaktik tamlıqdan uzaq cümlələr, emojilərin dili əvəz etməsi yazılı nitqin strukturunu zədələyir. Sosial media dilinin yaratdığı "qısa yazı mədəniyyəti" gənclərin analitik düşünmə və mətn qurma bacarıqlarını zəiflədir. Britaniyalı dilçi David Kristal bu prosesi belə təsvir edir: "Yeni media dili sürətləndirir, lakin onun dərinliyini azaldır". Bu azalma təkcə dilin poetik və estetik imkanlarını deyil, düşüncə prosesinin sistemliyini də zədələyir.

Dil mədəniyyətinin deqradasiyasının başqa bir təhlükəli aspekti - orfoqrafik səhvlərin cəmiyyət səviyyəsində normaya çevrilməsidir. Xəbər başlıqlarında, televiziya titrlərində, internet portallarında, dövlət qurumlarının elanlarında, hətta rəsmi məktublarda belə yazı səhvlərinə rast gəlinir. Bu, dilə qarşı ictimai məsuliyyətin azalmasına işarədir. Dilçi Tiknor haqlı olaraq yazır: "Orfoqrafiya cəmiyyətin intellektual nizamının göstəricisidir". Səhvin normaya çevrildiyi mühitdə dilin nüfuzu zəifləyir, dil duyumu korlanır və nəticədə düşüncə də mexaniki, şablon xarakter alır.

Milli dil şüuruna mənfi təsir göstərən amillərdən biri də vizual mühitdə xarici dilin hegemonluğudur. Məsələn, Bakıda xarici dilli reklam lövhələrinin artması - "Sale", "Outlet", "Beauty Center", "Coffee to go" kimi ifadələrin dominantlaşması - Azərbaycan dilinin simvolik gücünü zəiflədir. Bourdieunün "simvolik hakimiyyət" konsepsiyasının prizmasından baxdıqda aydın olur ki, reklam məkanında xarici dilin üstünlüyü gənclərin şüurunda yanlış mədəni prestij təsəvvürü yaradır: xarici dil müasirliyin göstəricisi, ana dili isə köhnəlmiş ifadə forması kimi qəbul edilməyə başlayır. Aparılan müşahidələr göstərir ki, paytaxt mərkəzindəki reklam lövhələrinin 60 faizindən çoxu yalnız xarici dildədir. Bu isə dilin vizual nüfuzuna birbaşa zərbədir.

Milli dil şüurunun zəifləməsinin digər ciddi səbəbi tədris prosesində mədəni yaddaşın yetərincə əks olunmamasıdır. Bu gün məktəb və universitet şagirdlərinin bir çoxu dünya mədəniyyəti haqqında müəyyən təsəvvürə malik olsa da, öz milli-mədəni irsimizi yetərincə tanımırlar. Musiqi, ədəbiyyat, incəsənət və fəlsəfə sahəsində yaratdığımız böyük irs gənclərə sistemli şəkildə çatdırılmadığı üçün milli dilin mədəni dayaqları zəifləyir. Benedetto Kroçenin fikri bu baxımdan mühümdür: "Mədəniyyətini bilməyən xalq öz dilinin dəyərini dərk edə bilməz". Mədəni irsdən xəbərsiz gəncin ana dili şüuru da dərinlik qazana bilmir, çünki dil yalnız qrammatika deyil, həm də mədəni kodların daşıyıcısıdır.

Bütün bu qeyd edilənlərə əsasən demək olar ki, milli dil şüurunun formalaşdırılması müasir dövrdə təkcə təhsil məsələsi deyil; bu, milli kimlik, intellektual təhlükəsizlik və mədəni davamlılıq məsələsidir. Təhsil sistemində ana dilinə münasibət yenidən qurulmalı, qrammatik yönümlü yanaşma tədricən funksional-linqvistik yanaşma ilə əvəz edilməlidir. Məktəblərdə və universitetlərdə mətn analizi, arqumentasiya, diskurs təhlili kimi komponentlər gücləndirilməli, yazı bacarıqları müstəqil modul kimi tədris olunmalıdır. Sosial media mühitində dil mədəniyyətini qorumaq üçün maarifləndirmə proqramları hazırlanmalı, reklam məkanında isə Azərbaycan dilinin mövqeyini hüquqi mexanizmlərlə möhkəmləndirmək vacibdir. Mədəni irsin tədrisi sistemləşdirilməli, gənclərin milli mədəniyyətlə tanışlığı genişləndirilməlidir.

Dilini qoruyan xalq əslində yalnız danışıq vasitəsini deyil, öz düşüncə modelini, mədəniyyətinin məğzini və gələcək nəsillərə ötürəcəyi mənəvi mirasını qoruyur. Çünki dil bir millətin kollektiv yaddaşını daşıyan ən mühüm idrak kodudur. Xalqın dünyanı qavrama tərzi, düşüncə sisteminin strukturu, emosional zənginliyi və mədəni davranış modeli məhz ana dilində formalaşır. Dil itdikdə yalnız sözlər yox, həmin sözlərlə yaşadılan mədəniyyət, həmin sözlərin yaratdığı düşüncə məkanı və bütöv bir kimlik sistemi də zədələnir.

Bu baxımdan milli dil şüurunun gücləndirilməsi hər hansı humanitar və ya filoloji məsələ kimi deyil, birbaşa strateji milli prioritet kimi dəyərləndirilməlidir. Çünki dilin zəifləməsi yalnız qrammatik problemlər yaratmır; milli kimliyin bulanması, təfəkkürün standartlaşması, mədəni yaddaşın qopması və intellektual potensialın zəifləməsi ilə nəticələnir. Bu gün dünya təcrübəsi göstərir ki, dilini möhkəm qoruyan xalqlar həm iqtisadi, həm mədəni, həm də siyasi baxımdan daha dayanıqlı inkişaf modelinə sahib olurlar.

Bütün bunları nəzərə alaraq, milli dil şüurunun formalaşdırılması təhsil sisteminin ən əsas prioritetlərindən biri olmalıdır. Ana dili tədrisi yalnız qrammatik qaydalarla məhdudlaşmamalı, dilin mətnqurma, yaradıcılıq, tənqidi düşüncə və mədəni özünüdərk funksiyalarını gücləndirən kompleks yanaşma ilə həyata keçirilməlidir. Çünki dilini şüurlu şəkildə qoruyan cəmiyyət öz gələcəyini də elə həmin şüur üzərində möhkəm qurur.