Təhsil sisteminə etimad zədələndi

Valideynlər hazırlıq üçün minlərlə manat xərclədi, imtahanlar ləğv olundu

“İctimai əsaslandırma olmadan verilən qərar – təhsil idarəçiliyində sui-istifadə riskini artırır”

2025-2026-cı tədris ili üzrə Bakı şəhəri və ölkənin müxtəlif bölgələrində yerləşən şagird qəbulu mərkəzləşdirilmiş imtahanla həyata keçirilən bir sıra lisey və gimnaziyalara qəbul prosesinə start verilir. 

Ərizə qəbulu iyun ayının 5-dən başlayaraq 20-dək davam edəcək olsa da, əvvəlki illərdən fərqli olaraq, yalnız 6-cı sinif şagirdlərinin mərkəzləşdirilmiş imtahanda iştirak edə biləcəyi açıqlanıb. Bu qərar minlərlə valideyn, müəllim və şagird arasında təəccüb və narahatlıq yaratmaqla yanaşı, qəbul prosesindəki dəyişikliklərin səbəbləri barədə rəsmi izahatın olmaması suallar doğurur. Təhsil ictimaiyyəti və ailələr üçün bu yenilik əhəmiyyətli dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir.

ADPU-nun Təhsildə Təhlil və Kommunikasiyalar Mərkəzinin direktoru Kamran Əsədov “Şərq”ə açıqlamasında bildirib ki, 2025-2026-cı tədris ili üçün lisey və gimnaziyalara qəbul qaydalarının qəfil dəyişdirilməsi və IV siniflər üzrə qəbulun tamamilə ləğv olunması təhsilin idarə olunmasında sistemsizlik, hüquqi ardıcıllıq pozuntusu və ictimai etimadın ciddi zədələnməsi ilə nəticələnib: 

“Hər il ölkə üzrə lisey və gimnaziyalara qəbul imtahanlarında minlərlə IV, V, VI və VII sinif şagirdi iştirak edir. Məsələn, təkcə ötən il 4 sinif üzrə imtahanlara ümumilikdə 25 mindən çox şagird müraciət etmişdi. Bu rəqəmin təxminən 10 mini IV sinif şagirdləri olub. Valideynlərin övladlarını bu imtahanlara hazırlaşdırmaq üçün ayırdığı resurslar – təqribən ayda 150-300 manat arası hazırlıq kursu, sınaq imtahanları, psixoloji dəstək xidmətləri və s. – illik hesabla minlərlə manat təşkil edir.

Elm və Təhsil Nazirliyinin heç bir hüquqi əsaslandırma təqdim etmədən yalnız VI siniflər üçün qəbul elan etməsi, digər siniflərin isə iştirak hüququnu susqun şəkildə aradan qaldırması Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsində təsbit olunmuş hüquqi dövlət prinsipinə ziddir. “Təhsil haqqında” Qanunun 5.2-ci maddəsində göstərilir ki, təhsil sahəsində dövlət siyasəti “təhsilalanların və təhsilverənlərin qanuni mənafelərinin qorunması, onların hüquqlarının təmin edilməsi” prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Qəfil qayda dəyişikliyi bu prinsipləri pozur. Həmçinin 13.1.1-ci maddəyə əsasən təhsilalanların hüquqlarına, təhsil forması və mərhələsini azad seçmək daxildir. Liseylərdə təhsil bir mərhələ olmaqla yanaşı, seçim azadlığının konkret nəticəsidir. Əgər bu mərhələ və seçim imkanları öncədən dəyişdirilirsə, bu barədə qanuni bildiriş və ictimai əsaslandırma təqdim edilməlidir.

Bu yanaşmanın mənfi tərəfi ilk növbədə təhsilin planlaşdırıla bilməyən və qeyri-sabit bir sahə kimi görünməsinə səbəb olur. Valideynlər, tədris müəssisələri, repetitorlar və uşaqlar arasında planlaşdırma prosesi pozulur. Onlar bir tədris ili boyu hazırlaşdıqları imtahanda iştirak imkanını son anda itirirlər. Bu, sadəcə maddi yox, həm də psixoloji zərbədir. Xüsusilə, 9-10 yaşlı uşaqlar üçün bu cür qəfil dəyişikliklər travma yarada bilər. Bu yaşda uşaqlar uğur və uğursuzluğu dərk etməyə başlayır, valideynlərinin onlara verdiyi vədləri ciddi qəbul edirlər. İndi isə onların əksəriyyəti sadəcə imtahana buraxılmamaqla nəticə deyil, şans belə qazanmadılar”.

K.Əsədov qeyd edib ki, əgər bu dəyişiklik pedaqoji əsaslarla həyata keçirilibsə, tədris proqramının yüklənməsinin qarşısını almaq və şagirdlərin erkən yaşda imtahan stresindən qorunmasını hədəfləyə bilər: 

“Lakin bunun üçün ictimai əsaslandırma, statistik göstəricilər və beynəlxalq müqayisələr təqdim edilməli idi. Məsələn, Finlandiya və İsveç kimi ölkələrdə uşaqlar 12-13 yaşdan əvvəl imtahan sisteminə cəlb edilmir. Onların təhsil sistemində ilkin mərhələdə uşağın maraqları, emosional sabitliyi və fərdi inkişafı ön planda tutulur. Lakin həmin ölkələrdə bu yanaşma qanunlarla və dövlət strategiyaları ilə dəstəklənir. Azərbaycanda isə sadəcə nəticə elan olunub – səbəb, əsas, izahat yoxdur.

Müqayisəli olaraq Gürcüstanda liseylərə qəbul sadələşdirilsə də, əvvəlcədən ictimaiyyət məlumatlandırılır, keçid dövrləri müəyyən olunur və valideynlərə alternativlər təqdim olunur. Qazaxıstanda isə pilot rejimdə liseylərdə erkən yaşda qəbulun effektivliyi qiymətləndirilir və nəticələrə uyğun tənzimləmələr edilir. Azərbaycanda isə qərar, faktiki olaraq, pilot analizsiz, statistik əsaslandırmasız, sosial nəticələr qiymətləndirilmədən tətbiq olunub.

Mövcud dəyişiklik nəticəsində təhsil sistemindəki etimad zədələnəcək, valideynlər dövlət imtahanlarına və təhsil idarəçiliyinə daha az güvənəcək, repetitorlara yönəlmə artacaq. Bəzi valideynlər bu qərardan sonra övladlarını özəl məktəblərə yönəltməyə başlayıb, çünki dövlət liseylərinə alternativ demək olar ki, qalmır. Həmçinin, mərkəzləşdirilmiş qəbul sisteminin ləngiməsi təhsildə keyfiyyətə yönəlmiş rəqabətə də zərbə vurur.

Qanunvericiliyə və idarəetmənin hüquqi mexanizmlərinə əsaslanan dəyişikliklər, yalnız normativ sənədlərlə təsdiq edildikdə və ictimaiyyətə əvvəlcədən açıqlanmaqla həyata keçirildikdə legitim sayılır. Əks halda bu cür dəyişikliklər təhsilin idarə olunmasında sui-istifadə və idarəetmədə özbaşınalıq kimi dəyərləndirilə bilər. İctimai məsuliyyət daşıyan bir nazirliyin bu cür mühüm qərarı ictimai rəyə və maraqlı tərəflərin iştirakına əsaslanmadan verməsi həm etik, həm də hüquqi baxımdan qəbuledilməzdir”.

Ekspert hesab edir ki, əgər məqsəd həqiqətən uşaqları erkən yaşda imtahan təzyiqindən qorumaqdırsa, bu məqsədə uyğun alternativ modellər təklif edilməli idi: məsələn, seçim müsahibə ilə aparıla bilərdi, yaxud məktəbdaxili qiymətləndirmə sisteminə keçid təklif edilə bilərdi: “Yaxşılaşdırma məqsədilə atılan hər bir addımın özü də şəffaf, hüquqi əsaslı və sosial nəticələri öyrənilmiş şəkildə olmalıdır. Elm və Təhsil Nazirliyi bu addımı yenidən nəzərdən keçirməli, valideyn və ictimaiyyət qarşısında izahat verməli, etimadın bərpası üçün konkret addımlar atmalıdır. Əks halda, təhsildəki strateji qərarlar qeyri-ciddilik, xaos və inamsızlıq mühiti yaradacaq”.