Təhsildən yayınan 4 min şagird kim məsuliyyət DAŞIYIR...

Xəbər verdiyimiz kimi 2013-cü ildə məktəbə gedənlər arasında 9-cu sinifdən sonra təhsilini davam etməyənlərin sayı məktəbə gedənlərin 13, 8 faizini təşkil edir. 9-cu sinifdə haqqında məlumat olmayanlar isə təxminən 4 min 341 nəfərdir.
Mövzu ilə bağlı Modern.az-a açıqlama verən təhsil sahələri üzrə ekspert Kamran Əsədov bildirib ki, Azərbaycanda 9-cu sinifdən sonra təhsilini davam etdirməyənlərin 13.8 faizə çatması, həmçinin 9-cu sinifdə haqqında heç bir məlumat olmayan, yəni qeyri-rəsmi təhsildən yayınmış şagirdlərin sayının 4 min 341 nəfərə çatması ölkədə icbari təhsilin tətbiqində sistemli çatışmazlıqların mövcudluğundan xəbər verir. Bu statistika təhsilin hüquqi baza ilə real icrası arasında ciddi uyğunsuzluğun göstəricisidir:

“Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununun 19.1-ci maddəsinə əsasən, ölkədə ümumi orta və tam orta təhsil icbaridir. Yəni şagirdlər ən azı 11 illik təhsil sistemini tamamlamaqla hüquqi öhdəlik altına düşürlər. Bununla yanaşı, həmin qanunun 6.1-ci maddəsində göstərilir ki, dövlət təhsilin əlçatanlığını, davamlılığını və keyfiyyətini təmin etməlidir. Amma statistika göstərir ki, bu müddəalar yerli icra strukturları və təhsil orqanları səviyyəsində nəzarətsiz qalır. Mövcud vəziyyət, qanunların kağız üzərində qalması və tətbiq mexanizmlərinin praktik olmadığını ortaya qoyur”.

K. Əsədov vurğulayıb ki, təhsildən yayınan şagirdlərin əksəriyyətinin kənd məktəblərində olması bu problemin sadəcə pedaqoji deyil, həm də sosial-iqtisadi köklərə bağlı olduğunu göstərir:
“Kənd yerlərində bir çox hallarda 10 və 11-ci siniflərin olmaması, məktəblərarası məsafənin uzaqlığı, ictimai nəqliyyatın qeyri-mövcudluğu və ailələrin iqtisadi çətinlikləri təhsilin davam etdirilməsini faktiki olaraq mümkünsüz hala gətirir. Bəzi hallarda isə uşaqlar, xüsusilə qızlar, ailə təsərrüfatında işçi qüvvəsi kimi saxlanılır, erkən evliliklərə məcbur edilir və ya valideynlərin stereotipləri səbəbindən təhsildən uzaqlaşdırılır”.

“Beynəlxalq təcrübədə bu problemin həlli üçün müxtəlif mexanizmlər tətbiq olunur. Məsələn, Türkiyədə “açıq orta məktəb” və “peşə təhsili diplom proqramları” vasitəsilə təhsildən yayınan gənclərin yenidən sistemə qaytarılması həyata keçirilir. Bu mexanizm vasitəsilə kənd yerlərində yaşayan və işləyən yeniyetmələr həm işləyir, həm də distant təhsil alır. Gürcüstanda təhsil müfəttişliyi institutu yaradılıb və hər bir şagirdin sistemdən çıxması halı dərhal elektron baza üzərindən icra hakimiyyətinə ötürülür. İspaniyada isə “təhsildən yayınma riski daşıyan şagirdlər” xüsusi psixoloq və sosial işçilərin nəzarətinə götürülür, ailələrə isə dəstək proqramları təklif olunur”- deyə təhsil eksperti bildirib. 

Kamran Əsədovun sözlərinə görə, Azərbaycanın 2014–2024-cü illəri əhatə edən təhsil strategiyası və “Azərbaycan gəncliyi 2017–2021” Dövlət Proqramında bu risklərə qarşı tədbirlərin görülməsi nəzərdə tutulsa da, monitorinq və qiymətləndirmə mexanizmlərinin olmaması səbəbindən effektivlik aşağı səviyyədə qalıb:“Real nəticələrə gəldikdə isə, 2013-cü ildə birinci sinfə gedənlərin cəmi 34 faizinin universitetə qəbul olması və on minlərlə şagirdin təhsili yarımçıq qoyması ölkədə insan kapitalının formalaşmasında ciddi boşluqların olduğunu göstərir”.

Problemin həll yollarını da göstərən ekspert qeyd edib ki, birinci növbədə icbari təhsilin effektiv monitorinq və hesabat sistemləri tətbiq olunmalıdır. Hər bir şagirdin təhsil trayektoriyası üzrə nəzarət funksiyası konkret quruma verilməlidir. Təhsildən yayınan uşaqların statistikası təkcə açıqlanmaqla kifayətlənməməli, onların sosial vəziyyəti təhlil edilməli və fərdi yanaşma ilə təkrar təhsilə cəlb olunmaları üçün proqramlar hazırlanmalıdır.

Nəticədə bu statistik faktlar üzərində real tədbirlər görülərsə, təhsil sisteminə inam artacaq, sosial ədalətsizlik azalar, vətəndaşların maariflənmə səviyyəsi yüksələcək. Gələcəkdə erkən nikahlar, işsizlik, savadsızlıq və sosial inteqrasiyanın pozulması kimi problemlər əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq – deyə o bildirib.
“İnzibati və maliyyə məsuliyyəti məktəb direktorlarının və yerli təhsil şöbələrinin üzərinə qoyulmalıdır. Hər bir rayon üzrə icbari təhsil üzrə hesabatlılıq sistemi yaradılmalıdır. Eyni zamanda, ailələrə də bu məsələ üzrə hüquqi və sosial izahat verilməlidir. Qızların təhsildən yayınması halları üzrə xüsusi müdafiə mexanizmləri, o cümlədən hüquq-mühafizə və Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin səlahiyyətləri genişləndirilməlidir.

Nəticə etibarilə, təhsildən yayınan hər bir uşaq potensial sosial təhlükə kimi deyil, dövlətin diqqətindən yayınmış gələcək vətəndaş kimi görülməlidir. Bu məsələdə cavabdehlik sadəcə ailənin deyil, dövlətin idarəetmə və nəzarət mexanizmlərinin üzərindədir. Sistemli islahatlar və davamlı ictimai nəzarət olmadan bu problemin miqyası daha da genişlənə bilər. Bu isə sadəcə təhsil sahəsinin deyil, milli təhlükəsizlik və sosial rifahın da təhdididir”- deyə ekspert sonda vurğulayıb.