Təndir, lavaş, dolma

Təndirsız dolmanı yeyə biləcəyiniz lavaşı bişirmək mümkün deyil axı

Azərbaycan tarixi-mədəni irsinin qorunmasında növbəti uğura imza atıb. Belə ki, ölkəmiz UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmiş “Təndir və çörək bişirmək sənəti” nominasiyası üzrə sertifikata layiq görülüb.

UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin Asunsionda keçirilən 19-cu sessiyasında “Azərbaycanda təndir və çörəkbişirmə sənəti” milli nominasiyasının UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilməsi barədə qərar qəbul edilib. Bununla da UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmiş Azərbaycan mədəniyyətinin elementlərinin sayı 24-ə çatıb.

Arxeoloji qazıntılar nəticəsində məlum olub ki, müasir Azərbaycan ərazisində neolitdən başlayaraq, demək olar ki, bütün yaşayış məntəqələrində və qədim yaşayış məskənlərində təndirlər mövcud olub. Onlardan ən qədiminin eramızdan əvvəl 5-4-cü minilliklərə aid Kültəpə yaşayış yerində qazıntılar zamanı aşkar edildiyi hesab edilir.

Təndirin bir çox region və ölkələrdə geniş yayılmasına baxmayaraq, Ermənistan bu elementin onun “mədəni irsi” olduğunu iddia edir. Ermənistanda təndiri “tonir” adlandırırlar və 2012-ci ildən bu ölkədə təndirdə hazırlanan xörəklərin kulinariya festivalı olan “Tonraton” festivalı keçirilir.

Erməni plagiatçılarının təndiri özlərinin “mədəni irsi” hesab etdiklərini nəzərə alaraq, onlar lavaşın da vətəninin Ermənistan olduğunu bildirdilər. Çox sadə səbəbdən - lavaş təndirdə bişirilir. “Lavaş” sözünün etimologiyasını araşdırsaq, ermənilər üçün onun türk mənşəli olduğu kimi kədərli bir nəticəyə gəlmək olar. Elə “dolma” kimi...

“Lavaş” söz kimi ilk dəfə olaraq qədim uyğur mətnlərində və qədim türklərin dilində yazılmış və Yusif Balasaquninin müəllifliyi ilə tam qorunub saxlanılan “Kutadqu Bilik” (“Mübarək bilik”) əsərində ilk dəfə qeydə alınıb. 18-19-cu və hətta 20-ci əsrin əvvəllərinə aid erməni lüğətlərində isə bu sözə rast gəlinmir ki, bu da ermənilərin “lavaş” adını oğurlamasına ən köklü sübutdur. Baxmayaraq ki, erməni təbliğatı bunun əksini sübut etmək üçün əlindən gələni edirlər.

2016-cı ildə Azərbaycan, Türkiyə, İran, Qazaxıstan və Qırğızıstandan UNESCO-ya “Çörəyin hazırlanması və parçalanması: lavaş, katırma, jupka, yufkanın mədəniyyəti” adlı kollektiv müraciəti nəhayət ki, Ermənistan tərəfindən lavaşın mənimsənilməsinə son qoydu. Və bu qurumun “Azərbaycanda təndir və çörək bişirmək sənəti” milli nominasiyasının UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilməsi ilə bağlı son qərarı erməni saxtakarlarının başqasının mədəni irsini mənimsəmək cəhdlərini nəhayət ki, aradan qaldıracaq. Əslində, erməniləri yaxşı tanıdığımız üçün buna ancaq ümid edirik.

Çoxlarını bu mübahisənin niyə baş verməsi maraqlandıra bilər, çünki bütün ixtiralar və nailiyyətlər mənşə yerindən asılı olmayaraq bütün bəşəriyyətə məxsusdur. Amma konkret halda, biz erməni saxtakarları ilə məşğul olanda, onların uzaq planları olduğunu görürük. Lavaşa, dolmaya, küftəyə, bozbaşa, paxlavaya “erməni” sözünü əlavə etmələri əbəs deyil. Beləliklə, onlar ətrafdakıların şüuruna öz xalqının “böyüklüyü” haqqında postulat yeridir və qonşularına qarşı ərazi iddialarına haqq qazandırırlar. Bu ərazilərdə qədim zamanlardan ermənilərin yaşadığını, sübut kimi dolma və lavaşdan istifadə etdiklərini deyirlər.

Sonra da bu xörəkləri hazırlamaq üçün inkişaf etmiş kənd təsərrüfatının necə lazım olduğunu danışmağa başlayırlar. Bu da öz növbəsində sivilizasiyanın əsas və ən mühüm elementlərindən biridir ki, bu da xalqın nəinki oturaq həyatı, həm də dövlətçilik və yüksək mədəni inkişafa malik olmasını nəzərdə tutur.

Sonra ətrafdakıları ermənilərin bənzərsizliyi və bəşər sivilizasiyasının inkişafına böyük töhfələri haqqında müqəddəs düşüncəyə sürükləyirlər. Və sonda məlum olur ki, hətta Moskva və Kiyevi demirəm, hətta Bakı da ermənilər tərəfindən tikilib və ona görə də Qara dənizdən Xəzər dənizinə qədər ərazi onların tarixi vətənidir...

Bununla da Azərbaycana qarşı əsassız ərazi iddiaları üçün zəmin hazırlanır. Və bütün bu hekayə kiçik elementdən başlayır: lavaş və dolma erməni mətbəxinin xörəkləridir. Azərbaycanın UNESCO-da növbəti uğuru isə onların məkrli planlarını puça çıxarır. Təndirsız dolmanı yeyə biləcəyiniz lavaşı bişirmək mümkün deyil axı...