Tramp hansı qlobal institutları məhv edib?

ABŞ-ın ötən həftə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatından (ÜST) çıxması sadəcə daxili siyasi mübarizənin bir epizodu və ya COVID-19 pandemiyasına cavabdan daha çox şey olub.

Lent.az-ın xarici mediaya istinadla xəbərinə görə, bu, Donald Trampın prezidentlik müddətinin iki dövründə həyata keçirdiyi ardıcıl strategiyanın məntiqi nəticəsidir. Bu strategiya çərçivəsində ABŞ müntəzəm olaraq səhiyyə, iqlim, təhlükəsizlik və insan hüquqlarını tənzimləyən beynəlxalq təsisatlardan, sazişlərdən və müqavilələrdən çıxıb.

Analitiklər bunu Vaşinqtonun İkinci dünya müharibəsindən bəri qlobal institusional sistemdən ən radikal uzaqlaşma addımlarından biri adlandırırlar. Hər belə çıxış oxşar arqumentlərlə müşayiət olunub: təşkilatlar bahalı, səmərəsiz, siyasi cəhətdən qərəzli və Amerika suverenliyini təhdid edir. Eyni zamanda, ABŞ-ın hərəkətləri özlüyündə ölkənin dünyadakı uzunmüddətli rolunu və beynəlxalq nizamın davamlılığını şübhə altına alır.

2017-ci ilin yanvar ayında vəzifəyə başladıqdan dərhal sonra Tramp beynəlxalq təşkilatlardan uzaqlaşmaq üçün yeni bir siyasət nümayiş etdirməyə başlayıb. Onun ilk addımlarından biri Çinin Asiya-Sakit okean bölgəsindəki iqtisadi təsirini məhdudlaşdırmağı hədəfləyən Trans-Sakit okean tərəfdaşlığından çıxmaq olub.

2017-ci ilin iyun ayında Vaşinqton Paris iqlim sazişindən çıxdığını elan edib və bunun Amerika sənayesinə yük olduğunu və Çinin üstünlük qazanmasına imkan verdiyini bildirib. Beynəlxalq ictimaiyyət bu qərarı iqlim böhranına qarşı qlobal mübarizəyə zərbə və Amerika liderliyinin sarsıdılması kimi qiymətləndirib.

Həmin ilin oktyabr ayında ABŞ maliyyə borcu və təşkilatın iddia edilən İsrail əleyhinə qərəzliliyini əsas gətirərək UNESCO-dan çıxdığını elan edib. Eyni şəkildə, Vaşinqton da BMT-nin Miqrasiya üzrə Qlobal sazişindən və BMT-nin İnsan hüquqları şurasından çıxıb.

ABŞ-ın geri çəkilməsi yalnız mülki strukturlarla məhdudlaşmayıb. 2018-ci ilin may ayında Tramp İranın nüvə sazişindən və oktyabr ayında Orta və qısa mənzilli nüvə sazişindən çıxdığını elan edib 2019-cu ildə o, Silah tcarəti mqaviləsindən, 2020-ci ildə isə qarşılıqlı müşahidə uçuşlarına etimad yaratmaq üçün icazə verən Açıq sma mqaviləsindən çıxıb.

2020-ci ilin aprelində pandemiyanın başlaması ilə ABŞ ÜST-ə maliyyələşdirməni dondurubvə daha sonra təşkilatı səmərəsiz və qərəzli olmaqda ittiham edərək təşkilatdan çıxdığını elan edib.Bayden administrasiyası dövründə üzvlük bərpa edilib lakin Trampın qayıdışı bir daha ÜST-ü tənqid hədəfinə çevirib
İkinci səlahiyyət müddəti ərzində Tramp yenidən ÜST-dən çıxmaq barədə sərəncam imzalayıb və bununla da əvvəllər başlanmış prosesi tamamlayıb. Eyni zamanda, Ağ ev, BMT-nin iqlim qurumları, UNESCO və elmi agentliklər də daxil olmaqla, ABŞ-ın 66 beynəlxalq təşkilat və qurumdan çıxmaq planlarını açıqlayıb və bunların səmərəsizliyini, "proqressiv" gündəliyini və ABŞ suverenliyinə təhdid olduğunu bildirib.

Bu hərəkətlərin ümumi məntiqi "Amerika hər şeydən əvvəl" konsepsiyasını əks etdirir: beynəlxalq qurumlar təsir vasitəsi kimi deyil, yük kimi qəbul edilir. ABŞ müqavilələri uzunmüddətli sistem təsiri əvəzinə, yalnız dərhal faydalar prizmasından qiymətləndirir.

ABŞ-ın əsas beynəlxalq strukturlardan çıxmasının genişmiqyaslı nəticələri var. Səhiyyə sektorunda bu, ABŞ-ın böhran dövründə standartlara, xəbərdarlıq sistemlərinə və resursların bölüşdürülməsinə təsir göstərmək qabiliyyətini məhdudlaşdırır. İqlim sektorunda bu, ölkələr arasında etimadı sarsıdır və uzunmüddətli razılaşmaların əldə edilməsinə mane olur. Təhlükəsizlik sektorunda isə şəffaflığı azaldır və eskalasiya riskini artırır.

ABŞ-ın yaratdığı boşluğu digər oyunçular doldurur: Çin, Avropa Birliyi və regional koalisiyalar qlobal qaydaları və standartları formalaşdırmaq üçün daha böyük güc qazanırlar. Beləliklə, Trampın siyasəti təkcə ABŞ-ın iştirakını deyil, həm də beynəlxalq sistemdəki güc balansını dəyişdirir.