TRAMP Sİ İLƏ GÖRÜŞƏ “ƏLİDOLU” GETMƏK İSTƏYİR... Çin Hörmüzdə “ilişən” ABŞ nin qarşısına nə ilə çıxır?

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çin rəhbəri Si Çinpinlə görüşə yola düşməmişdən öncə Vaşinqton Pekinə xəbərdarlıq xarakteri daşıyan qərar verib. Belə ki, ABŞ Çinin üç komersiya peyk şirkətini İrana kəşfiyyat məlumatları ötürməkdə ittiham edərək, onlara sanksiya tətbiq edib. Bunlar “The Earth Rye”, ”MizarVision” və “Chang Guang Satellite Technology” şirkətləridir.

Çin isə ABŞ sanksiyalarına baxmayaraq, geosiyasi mübarizədən geriyə çəkilməyəcəyini və öz müttəfiqlərini dəstəkləyəcəyini nümayiş etdirmək üçün Rusiya və İrana kütləvi şəkildə dron komponentləri göndərir. ABŞ kəşfiyyatının məlumatına görə, bu tədarük müxtəlif vasitəçi firmalar tərəfindən həyata keçirilir. Ancaq Çin bunu etməyə də bilməz, çünki o, Rusiya və İrandan ucuz neft alır. Ona görə də Tramp Si Cinpinə Hörmüz boğazındakı vəziyyətə məhz ABŞ-nin nəzarət etməsini əyani şəkildə göstərmək istəyir.

Şübhəsiz ki,Tramp Si Cinpinə İran məsələsinin onlar üçün xüsusilə həssas olduğunu bildirməklə yanaşı, Tehrana edilən istənilən yardımın Çinə qarşı sanksiyalarla nəticələnəcyini söyləyəcək. Bu görüş zamanı Çin də öz növbəsində əlindəki güclü kartların nədən ibarət olduğunu göstərəcək. Hazırda Pekinin ABŞ-yə qarşı istifadə edə biləcəyi ən güclü təzyiq vasitəsi nadir torpaq metallarından emal edilən məhsulların ixracına qadağa qoyulması ola bilər.

ABŞ-nin Çinə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirməsinin əsas səbəbi Çin iqtisadiyyatının heç də yaxşı günlər keçirmədiyindən qaynaqlanır. Əlbəttə, zahirən Çin çox möhtəşəm təsir bağışlayır. Dağ massivlərini aşan yeni yollar, gözöxşayan infrastruktur obyektləri, ölkənin hər yerinə yayılmış sürət qatarları, Süni İntellektin köməyi ilə həyata keçirilən mürəkkəb texnoloji əməliyyatların asanlaşdırılması, robot texnikasının məişətin bütün sferalarına daxil olması, mikroelektronika sahəsindəki irəliləyişlər Çinin qabaqcıl mövqedə dayandığının bariz əlaməti kimi görünə bilər. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, Çin iqtisadiyyatında ciddi problemlər var və ölkənin Ümumi Daxili Məhsulu öncəki illərlə müqayisədə çox zəif böyüyür.

Çinin iqtisadi mühərrikində nasazlığın yaranması heç də birbaşa daxili amillərlə bağlı deyil. Burada üç amil xüsusilə mühüm rol oynayır və onların hamısı sinxron şəkildə Çinin iqtisadi mühərrikinin saz işləməsinə böyük əngəllər törədir.

Birinci amil, dünya iqtisadiyyatının durğunluğa girməsidir və bunun səbəbləri mövcud qlobal iqtisadi-maliyyə sisteminin baza prinsiplərilə bağlıdır. Bu amil Çinlə yanaşı, qlobal maliyyənin başlıca mərkəzi olan ABŞ iqtisadiyyatını da dərindən sarsıdır.

İkinci amil ABŞ ilə Çin arasında gedən geosiyasi mübarizəylə əlaqədardır. ABŞ-nin Çinə qarşı tətbiq etdiyi ticarət tarifləri və müxtəlif səpkili sanksiyalar təsirsiz ötüşmür. Digər yandan, Çinin Hindistan, Yaponiya və digər region dövlətləri ilə geostrateji mövqe mübarizəsindən ABŞ öz mənafeyi üçün sui-istifadə edir.

Üçüncüsü, Çinin iqtisadi böyümə tempinin getdikcə zəifləməsidir. Pekin öz üzərinə kapitalizm sisteminin ən ağır yükünü - dünya istehsalının təmərküzləşməsi prosesini götürüb. Kapitalizm isə daim dövri olaraq böhranlara məruz qalır. Vaxtilə bu cür böhranlar 19-cu əsrdə Avropada “uzun depressiya”, 20-ci əsrin 30-cu illərində isə ABŞ-də “böyük depressiya” adlanan dərin iqtisadi böhranlara səbəb olub. Əgər bugünkü dünya iqtisadiyyatının həcminin 90 il bundan əvvəlki ilə müqayisədə nə qədər nəhəng hala gəldiyini nəzərə alsaq, onda yaranacaq hər hansı oxşar böhranın necə qorxunc olacağı anlaşılar. Ona görə də Çin sanki tələyə düşmüş kimidir və Pekin bunun öhdəsindən gəlməyə çalışır.

Unutmayaq ki, dünya iqtisadiyyatı dərindən inteqrasiya olunduğundan baş verəcək istənilən qloabal iqtisadi kollapsdan təkcə Çin yox, Avropa və ABŞ də böyük zərbə alacaq.

Bildiyimiz kimi, Çin iqtisadiyyatının təməli əsas etibarı ilə ixrac və tikinti üzərində bərqərardır. Lakin son dövrlər yuxarıda sadalanan amillər ucbatından bu sahələrdə nəzərəçarpacaq problemlər yaranıb.

Dünya fabrikası hesab edilən Çinin başqa bir başağrısı xarici şirkətlərin ölkəni tərk etməsi və öz müəssisələrini Hindistana, Vyetnama, Kombocaya, İndoneziyaya və digər ölkələrə köçürmələridir. Düzdür, bu proses fəlakətli səviyyədə olmasa da, hər halda sürətlənir. Bunun səbəblərindən biri geosiyasətlə bağlıdırsa, digər səbəb Çində istehsal xərclərinin durmadan artmasıyla əlaqədardır. İxrac sayəsində böyük pullar qazanan Çin artıq kasıb ölkə olmaqdan çıxıb və ölkədə fiziki əmək bahalaşıb. Deməli, xarici şirkətlər daha uzuz işçi qüvvəsi olan əlverişli mühit axtarırlar.

Çində elə zavodlar var ki, bir neçə aydır tam gücü ilə işləmir. Əyalətlərdən şəhərlərə gəlmiş milyonlarla əmək miqrantı geriyə -kəndlərə dönmək məcburiyyətindədirlər.

Son dövrlər Çindəkı ən böyük iqtisadi çətinlik neftdən alınan məhsullarda yaranan qıtlıqla bağlıdır. Çin uzun müddət İrandan, Venesueladan, Rusiyadan ucuz neft alıb. Nəticədə Çin zavodları plastik materiallar bazarında öz rəqiblərini xeyli üstələyib. Çin 2026-cı ilin əvvəlinə kimi 1,4 milyard barel neft ehtiyatı yığb. Təkcə 2025-ci ildə Çin gündəlik olaraq İrandan 850 min, Venesueladan 420 min, Rusiyadan isə 1,4 milyon barel neft idxal edib. Venesuela neftindən məhrum olan və enerjiyə tələbatının yarısını Yaxın Şərq ölkələrindən ödəyən Çin üçün Hörmüz boğazındakı münaqişənin uzanması xoşagəlməz haldır.

Beləliklə, Tramp Çində yaşanan iqtisadi geriləməni yaxşı gördüyündən Pekinə mümkün qədər təzyiq göstərməklə yanaşı, ona geosiyasi ambisiyalarından geri çəkilməyə və bir çox beynəlxalq məsələlərdə Vaşinqtonla eyni mövqedə dayanmağı təklif edə bilər. Ancaq Pekinin buna müsbət cavab verəcəyi inandırıc deyil. Odur ki, Trampın Si ilə görüşəndən sonra iki ölkə arasında gərginlik daha da arta bilər.

Vaqif Nəsibov

“AzPolitika.info”