Trampın İran strategiyası: Çevrə daralıq, Tehran tənhalaşır

ABŞ-İran münasibətlərində son açıqlamalar göstərir ki, Vaşinqton hazırkı mərhələdə sürətli razılaşmadan daha çox, zaman faktorunun yaratdığı strateji üstünlükdən istifadə etməyə çalışır. ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun “ya yaxşı razılaşma olacaq, ya da alternativ variantlara keçəcəyik” bəyanatı Ağ Evin İran məsələsində tələsmədiyini və təzyiq strategiyasını davam etdirmək niyyətində olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Vaşinqtonun əsas strategiyası – zamanla zəifləyən İran
ABŞ administrasiyası hesab edir ki, mövcud geosiyasi və iqtisadi şərtlər Tehranın xeyrinə deyil. Uzun illərdir davam edən sanksiyalar, maliyyə blokadası, regional qarşıdurmalar və diplomatik təcrid İran iqtisadiyyatını ciddi şəkildə zəiflədib. İnflyasiya, milli valyutanın dəyər itirməsi, investisiya axınının dayanması və sosial narazılıqlar İran daxilində hakimiyyətə əlavə təzyiq yaradır.
Vaşinqton məhz bu reallığı nəzərə alaraq sürətli kompromisə getmək istəmir. Çünki hər ötən ay İranın iqtisadi, siyasi və regional imkanlarının daha da zəifləməsi deməkdir. Ağ Ev anlayır ki, zaman keçdikcə Tehran daha çox güzəştə məcbur qala bilər.

İran beynəlxalq dəstəyini əvvəlki kimi hiss etmir
Bir neçə il əvvəl İran regionda daha sərt və daha təsirli geosiyasi aktor kimi çıxış edə bilirdi. Lakin hazırkı mərhələdə vəziyyət dəyişib. Tehran əvvəlki kimi geniş beynəlxalq dəstəyə malik deyil. Hətta İranla münasibətləri qoruyan dövlətlər belə artıq açıq və sərt şəkildə Tehranın yanında görünmək istəmirlər.

Bunun əsas səbəblərindən biri Yaxın Şərqdə dəyişən güc balansıdır. Region ölkələri daha çox sabitlik və iqtisadi təhlükəsizlik axtarır. Körfəz ölkələri genişmiqyaslı müharibə riskindən yayınmağa çalışır. Çin və Rusiya kimi tərəfdaşlar isə İranı tam müdafiə etməkdən daha çox, vəziyyətin nəzarətdən çıxmamasında maraqlıdırlar.
Bu mənzərədə İranın regional təsir imkanları zəifləyir və Tehran artıq əvvəlki qədər sərt diplomatik mövqe nümayiş etdirə bilmir.

Tehranın ritorikasında yumşalma hiss olunur
İran xarici işlər nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayinin açıqlamaları da göstərir ki, Tehran müəyyən yumşalma xəttinə keçmək məcburiyyətindədir. İran tərəfi artıq danışıqların nəticəsiz olduğunu deyil, “bir çox məsələlər üzrə irəliləyiş əldə edildiyini” vurğulayır.
Bu isə onu göstərir ki, Tehran gərginliyin sonsuz davam etməsinin öz maraqlarına uyğun olmadığını anlayır. Xüsusilə iqtisadi təzyiq və regional hərbi risklər İranı daha ehtiyatlı davranmağa vadar edir.

Bununla belə, İran hələlik nüvə proqramı ilə bağlı əsas güzəştləri açıq şəkildə qəbul etmək istəmir. Tehran prosesi mərhələli şəkildə aparmağa çalışır və ilkin memorandum çərçivəsində əsas diqqəti müharibənin dayandırılmasına yönəldir.

ABŞ niyə tələsmir?
Prezident Donald Trumpın “pis razılaşmaya getməyəcəyik” mesajı Vaşinqtonun strateji yanaşmasını ortaya qoyur. ABŞ üçün hazırda ən əlverişli vəziyyət İranın hərbi toqquşmaya getmədən zəifləməyə davam etməsidir.

Burada bir neçə mühüm məqam var: İran iqtisadi baxımdan zəifləyir; Tehran regional təcrid riski ilə üz-üzə qalır; ABŞ müttəfiqləri bölgədə daha sərbəst hərəkət edir; İranın proksi qüvvələrinin imkanları daralır. Vaşinqton anlayır ki, hazırkı şəraitdə zaman daha çox ABŞ və İsrailin xeyrinə işləyir.

İsrail faktorunun güclənməsi
Mövcud vəziyyət ən çox İsrailin regional hərbi strategiyasına əlavə imkan yaradır. Israel İranın diqqətinin diplomatik və iqtisadi təzyiqlərə yönəldiyi bir mərhələdə bölgədəki proksi qüvvələrə qarşı əməliyyatları davam etdirir.

Xüsusilə Livanda Hizbullah mövqelərinə qarşı təzyiqlər davam edir. Digər tərəfdən Qəzzada HƏMAS-ın hərbi strukturunun zəiflədilməsi istiqamətində əməliyyatlar genişləndirir.
ABŞ administrasiyası da bu prosesə dolayı şəkildə strateji üstünlük kimi baxır. Çünki İranın regional təsir alətləri zəiflədikcə Tehranın danışıqlar masasındakı mövqeyi də zəifləyir.

Pakistan və Çin amili
Maraqlı məqamlardan biri də İslamabadın vasitəçilik təşəbbüsləridir. Pakistan ABŞ və İran arasında mümkün razılaşmada Chinaın qarant rolunda çıxış etməsini təklif edir. Lakin Ağ Ev bu variantı qəbul etməyə meylli görünmür.

Vaşinqton İran məsələsində Pekinin əsas söz sahibinə çevrilməsini istəmir. ABŞ üçün İranla mümkün razılaşmanın Çin təsiri altında formalaşması strateji baxımdan arzuolunan deyil.
Bu baxımdan dövlət katibi Rubionun Hindistana səfəri də təsadüfi hesab olunmur. ABŞ Hindistan vasitəsilə həm regiondakı balansı gücləndirməyə, həm də İran-Çin xəttinə qarşı alternativ geosiyasi dayaqlar formalaşdırmağa çalışır.

Hazırkı mərhələdə əsas üstünlük Vaşinqtonun tərəfində görünür. ABŞ hərbi qarşıdurmadan daha çox, uzunmüddətli təzyiq strategiyasına üstünlük verir. Ağ Ev hesab edir ki, iqtisadi blokada, regional təcrid və proksi qüvvələrin zəifləməsi nəticəsində Tehran zaman keçdikcə daha böyük güzəştlərə məcbur olacaq.

İran isə vəziyyətin təhlükəli istiqamətdə inkişaf etdiyini görsə də, hələ tam geri addım atmağa hazır deyil. Tehran vaxt qazanmağa, nüvə məsələsini ayrıca saxlamağa və mümkün qədər az güzəştlə prosesdən çıxmağa çalışır.

Lakin indiki geosiyasi reallıq göstərir ki, Yaxın Şərqdə güc balansı dəyişir və bu dəyişiklik ən çox İranın strateji mövqeyini sarsıdır. ABŞ isə məhz bu zəifləmə prosesinin daha da dərinləşməsini gözləyir.

 Mürtəza