TRAMPIN KRIMI “TANIMASI” VƏ PUTİNİN “QIRMIZI CİZGİSİ” Rusiya ABŞ nin atəşkəs planını niyə qəbul etmir?

Roma papasının dəfn mərasimində ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə təkbətək görüşündən sonra Tramp ilk dəfə olaraq Vladimir Putinin müharibəni bitirmək fikrində olmadığını dilə gətirdi.

Trampın sözlərinin kəsəri xeyil azalsa belə, Romada Zelenski ilə görüşdən sonra ilk dəfədir ki, o, Rusiya lideri haqqında yumşaq da olsa, tənqidi fikirlər səsləndirib. 

Tramp Vatikanda Zelenski ilə söhbətindən sonra “Truth Social” hesabında yazıb: “Putinin son bir neçə gündə mülki obyektlərə, şəhərlərə və qəsəbələrə raket zərbələri endirmək üçün heç bir səbəbi yoxdur. Bu, məni onun müharibəni bitirmək istəmədiyini düşünməyə vadar edir...”.

Əslində, Rusiya Prezidentininin bu cür siyasət yürütməsinin səbəbi ABŞ və Avropanın ona qarşı nümayiş etdirdiyi “dişsizlikdən” irəli gəlir. Putin artıq başa düşüb ki, hay-küy salmalarına baxmayraq, Qərb Rusiyaya qarşı bundan artıq heç nə etməyəcək. Daha doğrusu, etmək istəməyəcək. Rusiya rəhbərliyi ABŞ-nin strateji məqsədinin Rusiyanı sındırmaq yox, onu tamamilə öz təsirində saxlamaq olduğunu dərk edir. Belə olan təqdirdə Putin nəyə görə ABŞ-dan qorxmalıdır ki?

On ildən artıqdır ki, Rusiya beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq Ukrayna torpaqlarını işğal edir, ABŞ Prezidenti Tramp isə günahı Obama və Baydendə axtarır. Bəli, öncəki prezidentlər günahkardırlar, lakin onlar ABŞ dövlətini təmsil ediblər. Obamanın Krımın Rusiya tərəfindən ilhaqına göz yumması, Bayden dönəmində ABŞ ordusunun Ukraynanı aylarla silahsız qoyması təkcə ABŞ prezidentlərinin fərasətsizliyi kimi dəyərləndirlməlidirmi? Bəlkə, düşünlümüş planlar var?

Bu illər ərzində aydın şəkildə görürük ki, Qərb dünyası özündən dəfələrlə zəif olan Rusiya qarşısında necə geriyə çəkilir. Əgər prosesə qlobal, strateji kontekstdən yanaşsaq, son on ildə Qərb dünyası Rusiyanın zəiflətməyə çalışmayıb, əksinə, onun neft və qazdan böyük gəlirlər götürməsinə yaxşı imkanlar yaradıb. Deməli, əgər Rusiyanın çökməsi ABŞ-nin maraqlarına uyğun deyilsə, bunu Kremldə də dərk edirlər və elə bu səbəbdən müharibənin dayandırılmasından maksimum əlverişli mövqe qazanmağa çalışırlar.

Bəli, Putin bilir ki, Qərb istəsə onu çox asanlıqla məhv edər, elə lap Ukraynanın əliylə. Bəlkə də kimlərsə söyləyəcək ki, bəs, Rusiyanın nüvə silahı var, onu hərbi yolla dizi üstə çökdürmək mümkün olmaz və sairə. Əvvəla, bütün hay-küyə rəğmən, Putinin nüvə silahına əl atmağa cürəti çatmaz. Müharibənin gedişində Putin dəfələrlə qırmızı cizgilərdən dəm vurub, amma onun bu cizgilərinin demək olar ki, az qala hamısını tapdaladılar. Ancaq heç nə olmadı. Bunlar Putini qətiyyən narahat etmir, çünki Rusiya Ukraynadan mümkün olanı artıq qoparıb, bircə qalır bunun legitimləşdirilməsi məsələsi.

Trampın irəli sürdüyü atəşkəs planı prinsip etibarı ilə Rusiyanı qane etməldir, amma Putin daha artığını da ala biləcəyini düşünür. Məlum planın baş tutub-tutmayacağını zaman göstərəcək. Orada Krımın Rusiyaya verilməsi şərt qoyulmur. Hətta müsahibələrinin birində Tramp deyib ki, kimsə Krımın Rusiyaya verilməsini Ukraynadan tələb etmir. Amma ABŞ özü Krımın ilhaqını tanımağa hazırlaşır. Halbuki, Trampın Krımı Rusiya ərazisi kimi tanıması mümkünsüzdür, çünki bu, onun səlahiyyətlərinə daxil deyil. Bunu yalnız Konqres edə bilər. Səbəb isə hələ 2007-ci ildə Nümayəndələr Palatasında və Senatda qəbul edilmiş qərarlardır. Həmin sənəddə ABŞ-nin Rusiyanın işğal etdiyi post-sovet ərazilərini tanıması qadağan olunur. Ona görə də hələ vəziyyət tam bəlli deyil və ehtimal ki, belə söz-söhbətlərin,danışıqların sayı çox olacaq...

Zelenski deyib ki, Krımı geri qaytarmaq üçün Ukraynanın yetərli hərbi resursu yoxdur. O, bunu söyləməklə, eyni zamanda bildirmək istəyir ki, bizim gücümüz hələlik yalnız müdafiəyə yetir. Hələ ki, Zelenski strateji səhvə yol verməyib. Belə görünür ki, o, dünya siyasətindəki əsas məqamı - Qərbin Rusiya ilə bağlı geostrateji marağının nədən ibarət olduğunu anlayıb.

Yeri gəlmişkən,əgər müharibə indiki intensivliklə davam edərsə, Ukraynaya bundan artıq yardım göstərilməzsə və Rusiyaya neft satışından pul qazanmağa şərait yaradılarsa, Moskva oyundan uduşlu çıxa bilər. Rusiya dördüncü ildir ki, bütün gücüylə müharibə aparır və sanitar itkilərlə birlikdə təxminən bir milyon nəfər itki verib. Bu, böyük rəqəmdir.

Kremlin özünün bu müharibədə məğlub olması və nəticədə Vladimir Putinin hakimiyyətdən salınması heç də reallıqdan uzaq ssenari deyil. Rusiyanın uğursuzluğa düçar ola biləcəyinə dair xeyli sayda faktları ortaya qoymaq olar. Əlbəttə, bu faktlar bəzi ehtimallara dayanır və onların gerçəkləşməsi Avropanın mərkəzi dövlətləri olan Almaniya, Fransa, Böyük Britaniyanın sözdən əmələ keçməsinə bağlıdır. Əgər onlar Ukraynanı “damcı üsulu” ilə yox, lazımı formada silahla təchiz edərlərsə, onda Rusiya ordusu döyüş meydanında ağır məğlubiyyətə uğraması qaçılmaz ola bilər.

Reallıq ondan ibarətdir ki, Putin və ətarfı bundan da artıq itki verməyə hazırdır, çünki Rusiya cəmiyyəti müharibədəki itkilərə adi gündəlik hal kimi baxır və buna tam uyğunlaşıb. Ancaq bir nüansı xüsusilə qeyd etmək gərəkdir: deyəsən, muzdlulara, müqaviləçilərə veriləcək pullar tükənmək üzrədir. Lakin kritik vəziyyətdə orduya əsgər toplamağın formatını dəyişdirərlər və qismən səfərbəlik adıyla insanları zorla müharibəyə apara bilərlər.

Beləliklə, ümumi mənzərədə nələri görürük?

Görürük ki, Rusiya ABŞ-nin atəşkəs planına məhəl qoymur, çünki yuxarıda deyilən səbəblərə görə, Putin özünə təhlükə hiss etmir. Müharibənin dayandırılmasının isə yalnız bir yolu var. Bu, ABŞ və Avropa tərəfindən Rusiyaya qarşı güclü sanksiyaların qoyulması, Rusiyanın müsadirə edilmiş 300 milyard dollar həcmindəki aktivlərinin Ukraynanın ehtiyaclarına xərclənməsi, Ukraynaya daha səmərəli hərbi yardımlar edilməsidir.

Digər yandan, ABŞ ilə Avropanın birlikdə hərkət etməsi Rusiyanı tam geri çəkilməyə vadar edər. Məsələn, Rusiya neftinin daşınmasının qarşısını Danimarka sahillərində almaq problem deyil. Hələ üstəlik, indiyədək tətbiq edilmiş sanksiyalara lazımı səviyyədə nəzarət olunmalıdır və bunu pozanlara qarşı ikinci sanksiyalar qoyulmalıdır. Onda Putin vəziyyətin kritikliyini anlayacaq və verilən bütün təkliflərlə razılaşacaq, onlara əməl edəcək. Əks təqdirdə müharibə çoxsaylı sülh bəyanatlarının müşayiəti ilə qeyri-müəyyən vaxtadək uzanacaq.

Vaqif Nəsibov

“AzPolitika.info”