Türk birliyini möhkəmləndirəcək vahid əlifba

“Süni intellekt sahəsində qlobal inkişafları izləyə bilmək və mədəni zənginliyimizi qorumaq üçün “Türkcə Böyük Dil Modeli”nin hazırlanmasını sürətləndirməliyik”.

Bu sözləri Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan  Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşündə çıxışı zamanı deyib.

“Ortaq əlifba məsələsində isə Türkiyə olaraq ilk addımı atırıq. Çingiz Aytmatovu tanıdan bir əsəri və "Oğuznamə"ləri ortaq əlifba ilə nəşr edirik. Bu gün də liderlərə bunlardan bir nüsxə təqdim edirik”, - Ərdoğan bildirib.

Ortaq əlifba da dil kimi türk dövlətləri və xalqlarının  həmrəyliyində əsas strateji xətlərdən biridir. 

“Cebheinfo.az”-a açıqlamasında filologiya elmləri doktoru, professor Adil Babayev bildirib ki, Türkiyə Prezidentinin bu təşəbbüsünü çox yüksək qiymətləndirilməlidir. 

O, tarixi kontekstə toxunaraq bildirib ki, ortaq dil ideyası XX əsrin əvvəllərindən mövcuddur:

“Murat Adcı deyib ki, əgər gələcəkdə ortaq türk dili yaransa, onun 90 faizi Azərbaycan türkcəsinə əsaslanmalıdır. 1926-cı ildə çağırılan qurultaydan təxminən on üç il əvvəl Məhəmməd Fuad bəy Köprülüzadə yeni türk əlifbası yaratmaq istiqamətində fəaliyyətə başlamışdı, lakin bu, o zaman alınmamışdı.

1921-ci ildə Nəriman Nərimanov məktəblərin yenilənməsi ilə yanaşı, əlifbanın da dəyişdirilməsi məsələsini gündəmə gətirmiş və türk əlifbasına keçmək məsələsini qaldırmışdı. 1922-ci ildə isə Səməd Ağamalıoğlu Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri kimi Leninlə görüşmüşdü. O, Leninə bildirmişdi ki, Azərbaycan xalqı yeni əlifbaya keçir və ərəb qrafikasından imtina edir.

Lenin bu xəbəri eşidəndə demişdi ki, bu, Şərqdə böyük bir inqilab olacaq. Amma buna elə-belə keçmək mümkün deyildi. Bunun üçün elə bir alim olmalı idi ki, səs və hərfləri düzgün uyğunlaşdıra bilsin.

Bu məqsədlə dörd nəfərdən ibarət komissiya yaradıldı: Səməd Ağamalıoğlu, Cəlil Məmmədquluzadə, Vəli Xuluflu və Xəlifə Səlim Xocayev. Onlar Özbəkistan və Türkmənistana səfər edərək bu sahəyə rəhbərlik edə biləcək mütəxəssis axtarırdılar. Nəhayət, professor Bəkir Çobanzadəni Bakıya dəvət etdilər.

1930-cu ildə Atatürk də bu məsələni qaldırdı. Yeni əlifba layihəsi qəbul ediləndə, Stalin Moskvadan məktub göndərərək bildirmişdi ki, yeni türk əlifbası heç bir türk dövləti tərəfindən qəbul edilə bilməz. Çünki Sovet rəhbərliyi istəyirdi ki, qurultay rus əlifbasını qəbul etsin. Qurultayda bütün türk xalqlarının nümayəndələri bir yerə toplaşdı və maraqlı bir vəziyyət yarandı. Turan ideyası məhz orada meydana gəldi”.

Professorun sözlərinə görə,  ottaq əlifba türk birliyi üçün əsasdır:

“Prezident Ərdoğanın təşəbbüsünü yüksək qiymətləndirirəm. Lakin bəzi məqamları nəzərə almaq laxımdır. Məsələn, türk dilində "x"-dan imtina edilib". 

Adil Babayev əlavə edib ki, türk xalqları arasında vahid dilin yaranması üçün qarşılıqlı anlaşma və ədəbi tarazlıq vacibdir:

“Dillərdə fərqlər çoxdur, bunları tamamilə aradan qaldırmaq mümkün deyil.  Gərək birlik olsun, o birlikdə vahid türk dili yaranmalıdır ki, bütün türk xalqları bir-birini daha rahat başa düşə bilsin. Mənə elə gəlir ki, bu vahid dil Azərbaycan türkcəsinə daha çox əsaslanacaq”.

Professor ortaq əlifbanın yaradılmasını da vacib hesab edib və bunu Turan birliyi üçün vacib şərtlərdən biri adlandırıb.

Əfsanə Rəcəb
“Cebheinfo.az”

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin