Ukraynalılar sülh üçün torpaq itkisi ilə razılaşacaqmı? Sabiq nazirdən referendum iddiası

Ukraynanın sabiq xarici işlər naziri Dmitri Kuleba hesab edir ki, ukraynalılar Donbasla bağlı ərazi güzəştlərinə referendum keçirilməsi halında hazırdırlar. Sabiq nazirin fikrincə, 2024-cü ilin payızında nazir vəzifəsini tərk etdiyi üçün indi Ukrayna boyunca səyahət edib insanlarla danışmaq imkanına malikdir.

Düzdür, Kuleba artıq rəsmi şəxs deyil və buna görə də onun fikri hökumətin mövqeyini əks etdirmir. Amma o, keçmiş hökumət üzvü kimi, bu məsələni həm də əsaslandırıb səsləndirir.

Bəs, Ukraynanın ərazi güzəştinə razılaşması mümkündürmü? Belə bir hadisə Ukrayna, Avropa və ümumiyyətlə dünya coğrafiyasında hansı nəticələrlə yadda qala bilər?

D.Kulebanın ərazi güzəştlərinin referendum yolu ilə cəmiyyət tərəfindən qəbul oluna biləcəyi barədə fikirləri ilk baxışdan sensasion təsir bağışlasa da, əslində bu açıqlama Ukrayna daxilində və Qərbdə gedən dərin müzakirələrin açıq formada ifadəsidir. Kuleba artıq rəsmi şəxs olmasa da, onun dedikləri təsadüfi fikir sayılmır. O, müharibənin ilk günlərindən beynəlxalq danışıqların mərkəzində olmuş, Qərb paytaxtlarında Ukraynanın əsas diplomatik simalarından biri kimi çıxış edib. Məhz bu səbəbdən onun cəmiyyətin psixoloji vəziyyəti, Qərbin real imkanları və müharibənin uzunmüddətli perspektivləri barədə dedikləri əbəs deyil və diqqətlə qarşılanmalıdır.

Kuleba nəyə əsaslanır?

Onun arqumentinin əsasını bir reallıq təşkil edir: müharibə nə qədər uzanırsa, Ukrayna cəmiyyətində yorğunluq bir o qədər artır. Minlərlə itki, dağıdılmış infrastruktur, iqtisadi geriləmə və qeyri-müəyyən gələcək fonunda "tam qələbə" anlayışı əvvəlki kimi birmənalı qəbul edilmir. Kulebaya görə, müharibənin bitməsi, təhlükəsizliyin təminatı, güclü və modern ordu, bərpa üçün milyardlarla dollar, Avropa İttifaqına (Aİ) real üzvlük perspektivi qarşılığında cəmiyyət müəyyən ərazi güzəştlərini "strateji qurban" kimi qəbul edə bilər. Bu fikir xüsusilə Donbas kimi artıq uzun illərdir münaqişə zonası olan bölgələrə aiddir.

Bu ssenari nə dərəcədə realdır?

Hüquqi və siyasi baxımdan bu ssenari son dərəcə mürəkkəbdir. Ukrayna Konstitusiyası ərazi bütövlüyünü toxunulmaz elan edir və referendum belə avtomatik legitimlik yaratmır. Üstəlik, Rusiya ilə əldə olunacaq istənilən razılaşmanın uzunmüddətli təminatı sual altındadır. Digər tərəfdən, Qərbin mövqeyi də dəyişməkdədir. ABŞ və Aİ-də Ukraynaya yardımın həcmi ilə bağlı daxili mübahisələr dərinləşir. Seçkilər, iqtisadi problemlər və Rusiya ilə birbaşa eskalasiyadan qorxu fonunda "sonsuz müharibə" ssenarisi Qərb üçün də cəlbedici deyil.

Hansı risklər var?

Əgər Ukrayna ərazi güzəşti yolu ilə müharibəni dayandırarsa, bu, Avropa təhlükəsizlik arxitekturası üçün presedent yarada bilər. Bu, bir sıra suallar yaradır: Güc yolu ilə sərhəd dəyişmək legitimləşirmi? Növbəti hədəf hansı ölkə olacaq? NATO və Aİ-nin çəkindiricilik qabiliyyəti zəifləyirmi?

Xüsusilə Şərqi Avropa ölkələri - Polşa, Baltikyanı dövlətlər bu ssenarini öz milli təhlükəsizliklərinə təhdid kimi görürlər. Onlar üçün Ukraynanın geri çəkilməsi Rusiyanın iştahasını daha da artıra bilər. Nəticə etibarı ilə Dmitri Kulebanın fikirləri Ukraynanın rəsmi mövqeyi olmasa da, bu açıqlama müharibənin gələcəyi ilə bağlı Qərbdə və Kiyevdə formalaşan real sualları onun dili ilə müzakirələrə ötürür.

Referendum ideyası hələlik ehtimal olaraq qalır, lakin müharibənin uzanması bu ehtimalı gündəmdə saxlayır. Əsas sual isə budur: müharibəni dayandırmaq üçün edilən güzəşt gələcəkdə daha böyük müharibələrin başlanğıcı ola bilər?

Hələlik buna birmənalı cavab olmasa da, arzuolunmaz presedentlər yaradacağı sözsüzdür.

Mərahim Nəsib