Uşaqlar üçün sosial şəbəkə dövrü başa çatır? Yaş məhdudiyyəti problemi həll edəcəkmi? ARAŞDIRMA

Bir neçə il əvvələ qədər uşağın sosial şəbəkədə hesab açması, saatlarla video izləməsi və müxtəlif platformalarda tanımadığı insanlarla ünsiyyət qurması daha çox ailədaxili məsələ kimi qəbul edilirdi. İndi isə məsələ tədricən valideyn nəzarətindən çıxaraq dövlətlərin və texnologiya şirkətlərinin gündəminə çevrilir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Səbəb sadədir: uşaq internetdə yalnız əyləncə məzmunu ilə qarşılaşmır. Kiberzorakılıq, yaşa uyğun olmayan materiallar, yad şəxslərlə ünsiyyət, şəxsi məlumatların toplanması, onlayn istismar və alqoritmlərin uşağı daha uzun müddət platformada saxlamağa yönəlmiş mexanizmləri ciddi müzakirə mövzusudur. Azərbaycanda Milli Məclisdə də uşaqların sosial platformalarda bu kimi risklərdən qorunması məsələsi xüsusi müzakirə olunub.

Məsələ artıq yalnız “uşağa telefon vermək olar, ya yox?” sualından ibarət deyil. Əsas sual budur: uşaq internetə daxil olduqda onun qarşısına çıxan məzmunu kim və necə idarə etməlidir?

Azərbaycanda bu istiqamətdə hüquqi mexanizmlər də yenilənir. Qanunvericilikdə yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformalarında 16 yaşına çatmış şəxslərin qeydiyyatı və platformaların texniki-təhlükəsizlik tədbirləri ilə bağlı tələblər nəzərdə tutulur.

Bu isə valideynlərin qarşısına yeni sual çıxarır: uşağın yaşını internetdə necə yoxlamaq mümkün olacaq?

Çünki sosial şəbəkədə doğum tarixini dəyişərək hesab yaratmaq bir neçə saniyə çəkir. Əgər platforma real yaşın təsdiqini tələb edəcəksə, bu dəfə də şəxsi məlumatların qorunması məsələsi ortaya çıxır. Yəni uşağı zərərli məzmundan qorumaq istəyərkən onun şəxsiyyət vəsiqəsi, üz görüntüsü və digər məlumatlarının hansı sistemdə saxlanılacağı ayrıca problemə çevrilə bilər.

Dünyada da eyni suallar müzakirə olunur.

Məsələn, Avropa İttifaqında hazırda uşaqların sosial şəbəkələrə, video platformalarına, onlayn oyunlara və süni intellekt çatbotlarına çıxışının yaşa görə mərhələləndirilməsi nəzərdə tutulan yeni yanaşma hazırlanır. Təklifə əsasən, daha kiçik yaşlı uşaqlar üçün valideyn nəzarəti, yeniyetmələr üçün isə məhdud funksiyalı hesablar və əlavə təhlükəsizlik mexanizmləri tətbiq oluna bilər. Bu təklif hələ yekun qanun deyil və Aİ institutlarında müzakirə olunmalıdır.

Kaliforniyada isə sentyabr ayında uşaqların sosial media və süni intellektlə bağlı risklərdən qorunmasına yönəlmiş bir sıra yeni qanunlar imzalanıb. Onlardan biri 16 yaşdan aşağı istifadəçilərin sonsuz sürüşdürmə və avtomatik oynatma kimi davranış asılılığını gücləndirə bilən funksiyalara məruz qalmasını məhdudlaşdırır.

Burada diqqət çəkən məqam odur ki, müzakirə artıq “sosial şəbəkə uşaqlar üçün faydalıdır, yoxsa zərərlidir?” səviyyəsində deyil. Platformaların özlərinin necə dizayn edilməsi məsələsi ön plana çıxır.

Çünki uşağın tətbiqdə daha çox qalması platforma üçün sadəcə texniki göstərici deyil. Daha çox vaxt daha çox baxış, daha çox reklam və daha çox istifadəçi məlumatı deməkdir. Buna görə də bəzi ölkələr yalnız valideynə məsuliyyət yükləmək əvəzinə platformaların öz üzərinə də öhdəlik qoymağa çalışır. OECD də uşaqlar üçün rəqəmsal xidmətlərin təhlükəsizliyinin sonradan əlavə edilən məhdudiyyətlərlə deyil, xidmətin dizayn mərhələsindən nəzərə alınmasını tövsiyə edir.

Amma burada başqa bir tərəf də var.

Sosial şəbəkələr uşaqlar üçün yalnız təhlükə mənbəyi deyil. Onlar təhsil, yaradıcılıq, ünsiyyət və informasiya əldə etmək üçün də istifadə olunur. Buna görə məsələni yalnız “qadağa qoyaq” prinsipi ilə həll etmək mümkün olmaya bilər.

Məsələn, 15 yaşlı bir yeniyetmə ilə 8 yaşlı uşağın internet istifadəsinə eyni qaydanın tətbiq edilməsi nə dərəcədə məqsədəuyğundur? Valideyn nəzarəti hansı yaşa qədər effektivdir? Platforma uşağın yaşını müəyyənləşdirərkən hansı məlumatı toplamalıdır? Uşağın təhlükəsizliyi ilə şəxsi məlumatların qorunması arasında sərhəd harada çəkilməlidir?

Əslində yeni rəqəmsal dövrün ən çətin suallarından biri məhz budur.

Çünki internetdən uşaqları tamamilə uzaqlaşdırmaq artıq real görünmür. Onları nəzarətsiz buraxmaq isə yeni risklər yaradır. Buna görə dünyanın müxtəlif ölkələrində formalaşan yeni yanaşmanın mərkəzində təkcə “uşağa interneti qadağan etmək” yox, “uşaq internetə daxil olduqda onu necə daha təhlükəsiz etmək” məsələsi dayanır.

Azərbaycanın da bu istiqamətdə yeni qaydalar formalaşdırması göstərir ki, məsələ artıq gələcəyin problemi deyil. Uşağın rəqəmsal təhlükəsizliyi bu günün hüquqi və sosial məsələsinə çevrilib.

Ayşən Vəli