Üzr istəməyə mane olan görünməz səbəb “Mən haqlıyam” sindromu

Bəzən insan qarşı tərəfi incitdiyini bildiyi halda “üzr istəyirəm” deməyə çətinlik çəkir. Hətta mübahisədə öz səhvini anladığı anlarda belə geri addım atmaq əvəzinə hadisəni izah etməyə, özünü müdafiə etməyə və haqlı olduğunu sübut etməyə çalışır. Maraqlısı isə budur ki, bu davranış həmişə insanın səhvini qəbul etməməsi ilə bağlı olmur.

“Yeni Sabah” xəbər verir ki, üzr istəmək sadə bir ifadə kimi görünsə də, psixoloji baxımdan insanın öz davranışına, eqosuna və münasibətlərdəki mövqeyinə toxunan mürəkkəb prosesdir. İnsan səhv etdiyini qəbul edəndə yalnız “mən səhv etdim” demir. Eyni zamanda özünün yaratdığı mənfi nəticə ilə üzləşir. Bu isə bəzi insanlarda narahatlıq, utanc və müdafiə reaksiyası yarada bilər. Nəticədə insan səhvini qəbul etmək əvəzinə “amma mən belə etmək istəmirdim”, “sən də mənə belə dedin”, “mənim də səbəbim var idi” kimi cümlələrlə öz davranışına haqq qazandırmağa başlayır.

Psixologiyada buna özünü müdafiə edən düşüncə mexanizmləri ilə yanaşmaq mümkündür. İnsan özünü yaxşı, ədalətli və düzgün biri kimi görmək istəyir. Davranışı bu obrazla ziddiyyət təşkil etdikdə isə daxili narahatlıq yaranır. Bu narahatlığı azaltmağın ən asan yollarından biri səhvi qəbul etmək deyil, həmin səhvə bəraət qazandırmaqdır. Məsələn, bir insan dostunu sərt sözlərlə incidir. Sonradan peşman olsa da, “Mən əsəbi idim”, “O da məni qıcıqlandırdı”, “Əslində dediklərim doğrudur” deyərək hadisəni öz gözündə əsaslandırmağa çalışa bilər. Beləliklə, üzr istəmək əvəzinə mübahisəni davam etdirmək daha asan görünür. Pepperoni pizza

Burada başqa bir amil də uşaqlıqdan formalaşan münasibət modelidir. Bəzi insanlar səhv etdikdə üzr istəməyin normal olduğunu öyrənirlər. Digərləri isə üzr istəməyi zəiflik, məğlubiyyət və ya alçalmaq kimi qəbul edən mühitdə böyüyürlər. Belə insan üçün “üzr istəyirəm” demək sadəcə iki söz deyil, statusundan geri çəkilmək kimi hiss oluna bilər. Xüsusilə ailə və yaxın münasibətlərdə “mən haqlıyam” düşüncəsi daha güclü ola bilər. Çünki mübahisə zamanı məqsəd bəzən problemi həll etməkdən çox qarşı tərəfə öz mövqeyini qəbul etdirmək olur. İnsan haqlı olduğunu sübut etməyə çalışdıqca isə münasibətdə yaranmış əsas problem – qarşı tərəfin inciməsi arxa plana keçir. Məsələnin daha maraqlı tərəfi odur ki, insan eyni hadisəyə fərqli baxa bilər. Bir tərəf “mən sadəcə həqiqəti dedim” düşünür, digər tərəf isə həmin sözləri təhqir kimi qəbul edir. Bu halda üzr istəmək mütləq şəkildə “mən haqsızam” demək deyil. İnsan niyyətinin pis olmadığını düşünə, amma davranışının qarşı tərəfə təsirini də qəbul edə bilər. Məsələn, “Səni incitmək niyyətim yox idi, amma sözlərimin səni incitdiyini anlayıram” cümləsi həm insanın öz mövqeyini qorumasına, həm də qarşı tərəfin hisslərini nəzərə almasına imkan verir.

Bəzən isə üzr istəməməyin arxasında utanc dayanır. İnsan səhv etdiyini qəbul etdikdə özünü pis insan kimi görməyə başlayır. Bu zaman “mən səhv etdim” düşüncəsi ilə “mən pis insanam” düşüncəsi bir-birinə qarışa bilər. Halbuki səhv etmək insanın bütövlükdə pis biri olduğunu göstərmir. Üzr istəmək də məhz bu fərqi anlamağı tələb edir: insanın səhv davranışı ilə onun şəxsiyyəti eyni şey deyil. Digər tərəfdən, həddindən artıq üzr istəmək də sağlam münasibətin göstəricisi sayılmır. İnsan hər mübahisədə avtomatik olaraq özünü günahlandırırsa, qarşı tərəfin davranışını nəzərə almırsa və münasibəti qorumaq üçün daim geri addım atırsa, bu da problem yarada bilər. Sağlam ünsiyyətdə məqsəd hər dəfə bir tərəfin qalib, digərinin məğlub olması deyil. Əslində səmimi üzr üç mühüm elementi özündə birləşdirə bilər: insanın etdiyi davranışı qəbul etməsi, həmin davranışın qarşı tərəfə təsirini anlaması və mümkündürsə, vəziyyəti düzəltməyə çalışması.

“Mən haqlıyam” düşüncəsi isə bəzən insanı mübahisəni qazanmağa kökləyir. Halbuki münasibətlərdə hər mübahisənin qalibi olmur. Bəzən insan öz haqlılığını sübut etsə belə, qarşısındakı şəxsi itirə bilər. Bu səbəbdən üzr istəmək hər zaman zəiflik və ya məğlubiyyət deyil. Bəzi hallarda bu, insanın öz səhvini görə bilməsi, qarşı tərəfin hisslərini nəzərə alması və münasibətin mübahisədən daha vacib olduğunu qəbul etməsidir.

Aydan Hacı