Vaşinqton təhlükəsizlik yükünü Avropaya ötürür

ABŞ-Avropa münasibətləri indi klassik müttəfiqlik modelindən daha sərt “yük bölgüsü” mərhələsinə keçir. Ankara NATO sammiti ərəfəsində əsas gündəm budur: Vaşinqton artıq Avropanın təhlükəsizliyini əvvəlki kimi böyük ölçüdə öz üzərində daşımaq istəmir və Avropa dövlətlərindən həm daha çox pul, həm daha çox silah istehsalı, həm də daha çox siyasi məsuliyyət tələb edir.

Bu, həm müdafiə xərclərinin artırılması məsələsidir, həm də transatlantik münasibətlərin fəlsəfəsinin dəyişməsi. ABŞ Avropaya mesaj verir ki, Rusiya təhlükəsi əsasən Avropanın təhlükəsizlik problemidir və Avropa bunun qarşılığında daha ciddi hərbi güc formalaşdırmalıdır. Ankara sammitində müdafiə xərclərinin 2035-ci ilə qədər 5 faizə çatdırılması, müdafiə sənayesinin genişləndirilməsi və Avropanın daha çox əməliyyat məsuliyyəti daşıması əsas müzakirə mövzularındandır. 

Bu mərhələnin ən həssas tərəfi odur ki, ABŞ Avropadan yalnız maliyyə artımı yox, strateji davranış dəyişikliyi istəyir. Yəni Avropa artıq yalnız Vaşinqtonun arxasında dayanan siyasi blok kimi yox, real hərbi güc mərkəzi kimi çıxış etməlidir. ABŞ administrasiyası Avropadakı qüvvə yerləşdirməsinə yenidən baxır və bəzi ekspertlər bunu “burden-shifting”, yəni təhlükəsizlik yükünün Avropaya ötürülməsi kimi izah edirlər. Bu isə Avropada narahatlıq yaradır: əgər ABŞ gələcəkdə Avropadakı hərbi mövcudluğunu azaltsa, NATO-nun çəkindirmə qabiliyyəti necə qorunacaq? Xüsusilə Almaniya, Polşa və Baltik ölkələri müdafiə xərclərini sürətlə artırır, Fransa və Böyük Britaniya isə həm nüvə çəkindirməsi, həm də strateji muxtariyyət məsələsində daha böyük rol iddiasındadır. 

Ukrayna müharibəsi bu münasibətlərin əsas sınaq meydanıdır. Rusiya iyulun 6-da NATO sammiti ərəfəsində Kiyevə ağır raket və dron hücumları edib, bu isə Zelenskinin Ankarada hava hücumundan müdafiə sistemləri, xüsusilə Patriot raketləri ilə bağlı daha sərt çağırışlar etməsinə zəmin yaradır. Avropa ölkələri Ukraynaya dəstəyi davam etdirmək istəsə də, əsas strateji sual dəyişməz qalır: ABŞ olmadan Avropa Ukraynanın təhlükəsizliyini nə qədər təmin edə bilər? Bu baxımdan Ankara sammiti yalnız Ukraynaya yardım toplantısı deyil, Avropanın öz müdafiə qabiliyyətini sübut etməli olduğu siyasi imtahandır. 

İran və Yaxın Şərq faktoru isə ABŞ-Avropa münasibətlərində ikinci böyük təzyiq xəttidir. ABŞ üçün qlobal təhlükəsizlik gündəmi təkcə Rusiya ilə məhdudlaşmır; İran, Qırmızı dəniz, Hörmüz boğazı və Çin faktoru Vaşinqtonun diqqətini bölür. Bu səbəbdən ABŞ Avropadan gözləyir ki, öz qitəsinin müdafiəsində daha çox məsuliyyət götürsün və Vaşinqtonun resurslarını bütünlüklə Avropaya bağlamasın. Avropa isə əksinə, ABŞ-nin Yaxın Şərq və Asiyaya yönəlməsi fonunda öz təhlükəsizliyinin zəifləyə biləcəyindən ehtiyat edir. Beləliklə, NATO daxilində əsas gərginlik “müttəfiqlik qalacaqmı” sualı deyil, “bu müttəfiqlikdə kim nə qədər yük daşıyacaq” sualıdır.

Nəticə etibarilə, ABŞ-Avropa münasibətlərində yeni mərhələ açıq qarşıdurma deyil, amma əvvəlki rahat asılılıq modelinin sonudur. Avropa daha çox silahlanmalı, daha çox istehsal etməli, daha çevik qərar verməli və təhlükəsizlik məsələsində Vaşinqtona tam arxalanmamağı öyrənməlidir. ABŞ isə NATO-dan çıxmadan alyansın içində yeni balans yaratmağa çalışır: Amerika liderliyi qalır, amma hesabın daha böyük hissəsi Avropaya yazılır. Ankara sammitinin əsas siyasi mənası da budur: NATO dağılmır, amma NATO daxilində məsuliyyət bölgüsü kökündən dəyişir.

Alim Nəsirov