Vaşinqtonda dəyişən güc balansı RAKURS

2026-cı il aralıq seçkiləri Trampı niyə qorxudur?

2026-cı il noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilər təkcə Konqresdə yerlər uğrunda mübarizə deyil, birbaşa Donald Trampın ikinci prezidentlik dövrünün taleyini müəyyən edən strateji sınaqdır. 2026-cı ilin avqust göstəriciləri Respublikaçılar Partiyası üçün həyəcan təbillərinin çalınmasına səbəb olub.

Reuters/Ipsos-un 2026-cı il 17–24 avqust tarixlərində keçirdiyi son rəy sorğusu Tramp administrasiyası üçün ən mənfi göstəricini qeydə alıb: prezidentin fəaliyyətini bəyənənlərin nisbəti cəmi 33%-ə düşüb (narazı olanlar isə 64%-dir). Bu geriləmənin arxasında duran əsas amillər nədir? Birincisi, Yaxın Şərq münaqişəsi və yanacaq qiymətləri. İsrail ilə birgə İrana qarşı həyata keçirilən zərbələrdən sonra Hörmüz boğazında ticarət zəncirinin dayanması qlobal neft bazarını sarsıdıb. ABŞ-da benzinin qiymətinin kəskin artması amerikalıların cibinə vuraraq Inflyasiya narahatlığını pik həddə çatdırıb.

İkincisi, iqtisadi etimadın itməsi. Rəy sorğularına əsasən, son 10 ildə ilk dəfə olaraq amerikalılar iqtisadiyyatın idarə olunması və yaşayış xərcləri məsələsində Demokratlara (38%) Respublikaçılardan (35%) daha çox etibar edirlər. Üçüncüsü, immiqrasiya mövqeyinin zəifləməsi. Trampın əsas kozırlarından olan sərt immiqrasiya siyasətinə dəstək fərqi Demokratlarla müqayisədə cəmi 2 faiz bəndinə enib.

Nümayəndələr Palatası və Senat üzrə mənzərə isə fərqlidir. Nümayəndələr Palatasında Demokratlar milli sorğularda 5–8 faiz bəndi öndədir. Tarixən də prezidentin partiyası ilk ara seçkilərdə Palatada orta hesabla 20–30 yer itirir. Hazırkı fərqin azlığını nəzərə alsaq, Nümayəndələr Palatasının Demokratların nəzarətinə keçməsi ehtimalı çox yüksəkdir. Senatda isə (53–47 balansı) Respublikaçıların 53 yerlik üstünlüyü var. Demokratların çoxluq təşkil etməsi üçün ən azı 4 yer udması lazımdır. Şimali Karolina, Men, Ohayo və Texas kimi ştatlarda rəqabət son həddə çatıb. Şimali Karolinalı keçmiş qubernator Roy Kuperin namizədliyi kimi amillər Senat yarışını belə Demokratlar üçün əlçatan edib.

Tramp aralıq seçkiləri niyə uduzmaqdan qorxur?

Ağ Ev üçün Konqresdə nəzarəti itirmək sadəcə siyasi məğlubiyyət deyil, idarəetmənin iflic olması deməkdir. Qanunvericilik iflici - Konqresdə çoxluğu itirən Tramp vergi islahatlarını, büdcə xərcləmələrini və daxili siyasi gündəliyini qanuniləşdirə bilməyəcək. Hər bir qanun layihəsi Demokratların şərtləri ilə razılaşdırılmalı olacaq. Kütləvi araşdırmalar və təzyiq - Demokratlar Nümayəndələr Palatasına nəzarəti ələ keçirən kimi komitə sədrliklərinə sahib olacaqlar. Bu isə Tramp administrasiyasına, onun ailə biznesinə, Xarici Siyasət qərarlarına (xüsusilə İran müharibəsi) qarşı genişmiqyaslı parlament təhqiqatlarının başlanması deməkdir. İmpiçment təhlükəsi - Nümayəndələr Palatasında Demokrat çoxluğunun olması Trampa qarşı növbəti (üçüncü) impiçment prosesinin başlamasını avtomatik olaraq masaya gətirəcək. Kadr təyinatarının düyünə düşməsi - Əgər möcüzə baş verib Senat da Demokratların əlinə keçərsə, Trampın məhkəmə hakimlərini, nazirləri və federal rəsmiləri təsdiqlətmək imkanı sıfıra enəcək.

Demokratların qələbəsi ABŞ siyasətini necə dəyişəcək?

Demokratlar noyabrda qalib gələcəkləri təqdirdə Vaşinqtonun daxili və xarici kursunda ciddi dönüşlər gözlənilir. Trampın birtərəfli xarici siyasəti və hərbi addımları (məsələn, Yaxın Şərqdəki əməliyyatlar) Konqresin büdcə nəzarəti vasitəsilə məhdudlaşdırılacaq. 2028-ci il Prezident Seçkiləri öncəsi Demokratlar Konqresi öz platformaları üçün əsas təbliğat tribunasında istifadə edəcək. Respublikaçılar Partiyası daxilində "Trampizm" kursunun nə dərəcədə effektiv olduğu barədə ciddi mübahisələr və parçalanmalar başlayacaq.

Lakin seçkiyə qalan vaxt ərzində Respublikaçılar inflyasiyanı cilovlamaq və ya xarici siyasətdə diplomatik dönüş etməklə seçicilərin rəğbətini qaytarmağa çalışacaqlar. Növbəti iki ay ABŞ-ın yaxın illərdəki siyasi taleyini həll edəcək. Demokratların 2026-cı il aralıq seçkilərində qalib gəlməsi (ən azı Nümayəndələr Palatasını, yaxud hər iki palatanı ələ keçirməsi) ABŞ-ın daxili və xarici siyasətində kəskin güc balansı dəyişikliyinə və Vaşinqtonda parçalanmış hakimiyyət (divided government) dövrünün başlamasına səbəb olacaq.

Bu qələbənin ABŞ siyasətini dəyişdirəcəyi 5 əsas istiqamət üzrə hesablanır. Birincisi, qanunvericiliyin İflici. Trampın vergi güzəştləri, büdcə ixtisarları və ya sərt immiqrasiya qaydaları ilə bağlı təşəbbüsləri Konqresdə tamamilə bloklanacaq. İkincisi, büdcə döyüşləri. Demokratlar Hökumətin maliyyələşdirilməsi və borç tavanının artırılması kimi kritik məsələlərdən Tramp administrasiyasına şərtlər diktə etmək üçün istifadə edəcəklər. Üçüncüsü, prezident vetosu. Konqresdən keçən Demokrat yönümlü qanun layihələrini Tramp veto edəcək, lakin nə Respublikaçıların, nə də Demokratların veto hüququnu ləğv etmək üçün tələb olunan 2/3 çoxluğu olmayacaq. Nəticədə daxili siyasətdə tam sükunət və ya daimi siyasi böhran yaranacaq.

Aqressiv parlament nəzarəti və impiçment təhlükəsi

Konqresdə çoxluğu əldə edən partiya bütün komitələrin sədrliklərinə və məcburi çağırış (subpoena) hüququna yiyələnir. Nümayəndələr Palatasının komitələri Trampın ailə biznesi, dövlət resurslarından istifadə, Yaxın Şərq hərbi əməliyyatları və vergi bəyannamələri ilə bağlı genişmiqyaslı təhqiqatlara başlayacaqlar. Əgər iddialar kəskinləşərsə, Demokratların idarə etdiyi Palata Trampa qarşı növbəti (üçüncü) impiçment prosesini başladacaq.

ABŞ Konqresi xarici siyasətdə birbaşa əsas qərar verici olmasa da, maliyyə çətiri vasitəsilə Trampın addımlarını məhdudlaşdıra bilər. İranla münaqişə və ya Yaxın Şərqdəki əməliyyatlar fonunda Demokratlar hərbi büdcəni məhdudlaşdırmaq və ya "Hərbi Səlahiyyətlər Haqqında Qətnamə" (War Powers Resolution) vasitəsilə hərbi güc tətbiqini çərçivəyə salmağa çalışacaqlar.

Demokratların nəzarətində olan Konqres Trampın Fərmanlarını (Executive Orders) müdafiə etməyəcək, əksinə onları Ali Məhkəmədə hüquqi müstəvidə daha fəal şəkildə bloklamağa çalışacaq. Əgər Demokratlar möcüzəvi şəkildə Senatda da 4 yer qazanaraq çoxluğu götürsələr, onda Trampın vakant olan federal hakimləri, Ali Məhkəmə namizədlərini, nazirləri və səfirləri təsdiqlətmək imkanı tamamilə sıradan çıxacaq. Senat Trampın təyin etmək istədiyi mühafizəkar namizədləri rədd edərək administrasiyanın kadr siyasi gücünü donduracaq.

2028-ci İl prezident seçkiləri önçəsi psixoloji üstünlük

Ara seçkilərdəki qələbə Demokratlar üçün 2028-ci il Prezident Seçkilərinə tramplin rolunu oynayacaq. Konqres komitələrinə rəhbərlik edən və ya Senatda Respublikaçıları sıxışdıran gənc Demokrat fiqurlar 2028-ci il üçün partiyanın əsas namizədlərinə çevriləcəklər. Məğlubiyyət Respublikaçılar Partiyası daxilində "Trampizm" xəttinin və Trampın partiya üzərindəki mütləq nəzarətinin sorğulanmasına, daxili parçalanmalara gətirib çıxaracaq.
Nəticədə, Demokratların qələbəsi Donald Trampı hakimiyyətinin son iki ilində daxili siyasi müdafiə rejiminə keçməyə məcbur edəcək və Vaşinqtondakı bütün balansı 2028-ci il mübarizəsinin xeyrinə dəyişəcək. Təbii ki, hazırkı real mənzərə və rəy sorğuları Donald Trampın öz iddiaları ilə üst-üstə düşmür. Sosioloji sorğularda prezidentin fəaliyyətini bəyənənlərin payı ortalama 33–37% aralığına qədər geriləyib.

Trampın vəd etdiyi "iqtisadi intibah", "amerikalıların daha yaxşı yaşaması" və "sərt tariflərlə yerli istehsalın qorunması" konsepsiyalarının əks nəticə verməsi və ictimai etiraz yaratması səbəbsiz deyil. Trampın iqtisadiyyat ideologiyasının mərkəzində dayanan aqressiv proteksionizm (sərt idxal rüsumları) nəzəriyyədə "Amerikanı yenidən istehsal mərkəzi etməyi" hədəfləsə də, praktiki olaraq gündəlik xərclərə zərbə vurur.

İdxal olunan mallara tətbiq edilən yüksək tarifləri (xüsusən Çin, Kanada və Avropa məhsullarına) xarici dövlətlər deyil, onları ABŞ-a gətirən amerikalı idxalçılar və pərakəndə satıcılar ödəyir. Nəticədə bu əlavə rüsum xərcləri birbaşa istehlakçıların üzərinə keçib, geyim, elektronika, tikinti materialları və avtomobillərin qiyməti artıb. İstehlakçılar "Amerikanı qorumaq" adı altında cibindən daha çox pul çıxdığını hiss etdikcə hökumətə etimad azalıb.
Xarici siyasətdəki sərt addımlar və xüsusilə Yaxın Şərqdə genişlənən gərginlik (məsələn, Hörmüz boğazında logistikanın axsaması və İrana qarşı sərt hərbi müstəvidə addımlar) neftin qiymətinin yüksəlməsinə gətirib çıxardı. ABŞ-da benzinin qiymətinin qalxması isə amerikalı seçicilərin prezidentə verdiyi qiymətə birbaşa və dərhal təsir edən ən həssas amildir.

"Dövlət İslahatları" və iş yerlərinin ixtisarı

Administrasiyanın xərcləri azaltmaq üçün dövlət aparatında və bəzi sektorlarda həyata keçirdiyi sərt ixtisarlar və büdcə kəsintiləri qısamüddətli dövrdə böyük kütlədə "gələcəyə inamsızlıq" yaradıb. Yerli istehsalı canlandırmaq təşəbbüsləri isə dərhal nəticə vermir — fabriklərin tikilməsi illər tələb edir, lakin inflyasiya zərbəsi dərhal vurur.

Tramp öz çıxışlarında həmişə "tarixin ən böyük iqtisadiyyatını" qurduğunu iddia edir. Lakin sıravi amerikalı mağazaya girəndə pərakəndə qiymətlərin artdığını, ipoteka faizlərinin yüksək qaldığını və yaşayış xərclərinin ağırlaşdığını görür. Retorika ilə gündəlik həyat reallığı arasındakı bu təzad ("mən yaxşı yaşayırammı?" sualına cavabın mənfi olması) Trampın reytinqinin enməsinin ən əsas psixoloji səbəbidir.

Xülasə, proteksionist tariflər və daxili siyasi qərarlar nəzəri olaraq "ölkəni gücləndirmək" prinsipinə söykənsə də, qısamüddətli dövrdə adi vətəndaşın cibinə mənfi təsir göstərdiyi və yaşayış xərclərini artırdığı üçün əks-reaksiya doğurur.

V.VƏLİLİ