Vaşinqtonun Qafqaz siyasəti Bakıdan güc alır

“Öncə Amerika” hədəfində Azərbaycanın strateji önəmi

ABŞ xarici siyasət doktrinasında “Öncə Amerika” yanaşması qlobal təcridolunma xarakteri daşımır. Əksinə, göstərilən strategiya Amerika maraqlarını qorumaq məqsədilə etibarlı müttəfiqlərlə fəal əməkdaşlıq fəlsəfəsinə əsaslanır. Vaşinqtonun beynəlxalq proseslərdəki iştirakının zəifləməsi yalnış təsəvvürlər yaradır. Vaşinqtonun qlobal liderliyinin davam etdirilməsi milli maraqların tərkib hissəsini təşkil edir. Dünya siyasətində yaranan reallıqlar sübut edir ki, Ağ Evin fəal iştirakı qlobal sabitliyin təminatında həlledici rol oynayır. Müttəfiqlərlə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi həm iqtisadi, həm də siyasi hədəflərə çatmaq üçün yeganə effektiv yoldur.

Beləliklə, qeyd olunan şüar altında həyata keçirilən tədbirlər əslində beynəlxalq sistemdə güc balansını saxlamağa xidmət göstərir. Təcridolunma siyasəti qlobal məkanda yaranan boşluqları artırar, həmin boşluqlar isə rəqib qüvvələr tərəfindən dərhal doldurular. Məhz həmin səbəbdən qlobal liderliyin hər vəchlə mühafizə olunması Amerikanın xarici siyasət prioritetlərindən biridir.

ABŞ Konqresinin üzvü Abraam Hamadeh hesab edir ki, beynəlxalq münasibətlər sistemində yaranan istənilən güc boşluğu rəqib qüvvələrin geosiyasi maraqlarına xidmət edir. Çin qlobal iqtisadi ekspansiyasını davam etdirərkən, Rusiya və İran mövcud dünya nizamına meydan oxumaqla regionlarda dominantlıq əldə etməyə çalışırlar. Hamadeh vurğulayır ki, Amerikanın dünya səhnəsindəki passivliyi qeyd olunan rəqiblərin hərbi və siyasi ambisiyalarının həyata keçməsinə münbit şərait yaradır. Beynəlxalq arenada yaranan gərginliklər Amerikanın daim ayıq-sayıq olmasını tələb edir. Müxtəlif regionlarda cərəyan edən proseslərə müdaxilə etmədən, kənardan müşahidəçi qismində çıxış etmək rəsmi Vaşinqton üçün böyük strateji xətalarla nəticələnə bilər.

İqtisadi diplomatiya sadəcə ticari əlaqələrin qurulması xarakteri daşımır. Əksinə, göstərilən sahə bilavasitə milli təhlükəsizlik vasitəsi qismində çıxış edir. Yeni bazarların açılması, etibarlı tədarük zəncirlərinin formalaşdırılması, həmçinin enerji və kritik minerallar sektorunda əməkdaşlığın genişləndirilməsi Amerika iqtisadiyyatının davamlı gücləndirilməsi ilə sıx əlaqəlidir. Etibarlı iqtisadi tərəfdaşlar tapmadan qlobal bazarın dəyişkən reallıqlarına tab gətirmək qeyri-mümkündür. Tədarük zəncirlərinin şaxələndirilməsi xüsusilə rəqib qüvvələrin iqtisadiyyatından asılılığı azaltmaq baxımından həlledici rol oynayır. Kritik minerallara çıxış imkanlarının yaradılması müasir texnologiyaların inkişafında ABŞ-ın üstünlüyünü qoruyub saxlayır.

Mövcud situasiyada Amerikanın maraq dairəsində xüsusi yer tutan regionlardan ən mühümü Cənubi Qafqaz hesab edilir. Azərbaycan Respublikası məhz qeyd olunan bölgədə Vaşinqton üçün strateji tərəfdaş mövqeyində qərarlaşır. Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanın tən ortasında, yəni əsas strateji qovşaqda yerləşməsi dövlətin əhəmiyyətini xeyli artırır. Əlavə olaraq, Rusiya və İranla bilavasitə quru sərhədlərinin mövcudluğu rəsmi Bakının geosiyasi dəyərini Vaşinqton üçün əvəzolunmaz səviyyəyə qaldırır. Enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin təşkilində mərkəzi dövlət kimi çıxış edən Azərbaycanın iştirakı olmadan regionda istənilən beynəlxalq miqyaslı layihənin gerçəkləşməsi mümkünsüzdür. Amerikanın milli maraqları baxımından bölgədə stabil, müstəqil və güclü dövlətin fəaliyyət göstərməsi çox önəmlidir. Çünki Azərbaycan qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına mühüm töhfələr verir.

Geosiyasi sabitliyin əldə olunmasında ən kritik məsələlərdən hesab edilən Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesi Amerika tərəfindən hərtərəfli dəstəklənməlidir. Tərəflər arasında dayanıqlı sülh müqaviləsinin imzalanması bütün regionun iqtisadi və siyasi inkişafına ciddi təkan verəcək. Əldə olunan sülh irəliləyişinin davamlı xarakter daşıması üçün Amerikanın siyasi və diplomatik iştirakı mütləq şərtdir. Vaşinqtonun tərəfsiz moderatorluğu sülh danışıqlarının intensivləşməsinə xidmət edir. Kənar qüvvələrin bölgəyə neqativ müdaxilələrinin qarşısını almaq üçün Amerika dəstəyinin davam etdirilməsi tələb olunur. Sülh əldə edildikdən sonra yaranacaq yeni nəqliyyat əlaqələri qlobal ticarət üçün geniş perspektivlər açacaq. Nəqliyyat dəhlizlərinin tam fəaliyyətə başlaması regionun iqtisadi potensialını maksimallaşdıracaq. Məhz qeyd edilən səbəblərə görə rəsmi Vaşinqtonun sülh prosesinə göstərdiyi diplomatik qayğı ABŞ maraqlarına tam müvafiqdir.

Orta Dəhliz layihəsi müasir dövrün ən vacib nəqliyyat-logistika təşəbbüslərindən sayılır və Azərbaycan mövcud marşrutun ən mühüm iştirakçısıdır. Asiya ilə Avropanı əlaqələndirən mühüm logistika xətti Çin, həmçinin Rusiya ərazisindən keçən tranzit yollarına rəqabətədavamlı alternativ təklif edir. ABŞ hökuməti Çinin qlobal ticarətdə artan nüfuzunu məhdudlaşdırmaq və Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyaların təsirini gücləndirmək üçün Orta Dəhlizi dəstəkləməyə məcburdur. Azərbaycanın müvafiq nəqliyyat infrastrukturuna yatırdığı irihəcmli investisiyalar beynəlxalq ticarətin kəsilməsiz həyata keçirilməsinə tam zəmanət verir. Vaşinqtonun dəstəyi həm ABŞ-ın iqtisadi genişlənmə siyasətinə uyğundur, həm də Mərkəzi Asiya respublikalarının Qərbə inteqrasiyasını sürətləndirir.

Digər amil isə Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Azərbaycan karbohidrogen resurslarının Qərb bazarlarına çatdırılmasında əvəzolunmaz strateji missiya yerinə yetirir. Qitənin enerji təchizatının şaxələndirilməsi Amerikanın müttəfiqi olan Avropa İttifaqını Rusiyanın enerji asılılığından qoruyan ən təsirli amillərdəndir. Cənub Qaz Dəhlizinin uğurla fəaliyyət göstərməsi rəsmi Bakının beynəlxalq arenada etibarlı enerji təchizatçısı statusunu təsdiqləyib. Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən təşəbbüslər qlobal iqlim dəyişmələri ilə mübarizəyə verilən böyük töhfədir.

Amerikanın Cənubi Qafqazda güclü və etibarlı partnyora ehtiyacı var. Məhz qeyd olunan məkanda Azərbaycan sabitliyin təmin edilməsində əsas dövlət rolunu oynayır. Rəsmi Bakının praqmatik və balanslaşdırılmış xarici siyasət kursu regionun xaosdan, habelə hərbi münaqişələrdən uzaq tutulmasına kömək edir. Dini və etnik dözümlülük, multikultural dəyərlərə sadiqlik Azərbaycanı Qərb ictimaiyyəti üçün anlaşılan tərəfdaşa çevirir. Təhlükəsizlik sahəsində mövcud olan müştərək əməkdaşlıq fəaliyyətləri terrorizmə qarşı beynəlxalq mübarizəni yüksək dərəcədə gücləndirir. Azərbaycan Respublikası uzun müddət beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlara ən mühüm logistik və hərbi dəstək verən tərəf kimi dəyərini sübuta yetirdi. Həyata keçirilən beynəlxalq missiyalara göstərilən dəstək Vaşinqton tərəfindən həmişə yüksək qiymətləndirildi. Sadalanan faktlar göstərir ki, rəsmi Bakı müttəfiqlik öhdəliklərinə daim sadiq qalaraq qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının davamlılığına mühüm fayda verir.

“Öncə Amerika” siyasi xəttinin yenidən qlobal səhnədə dominant mövqe tutması qətiyyən əvvəlki illərin passivliyi kimi başa düşülməməlidir. Mövcud yanaşma Amerikanın dünyadakı mütləq hegemonluğunu qorumağa yönələn fəlsəfi təlimdir. Göstərilən siyasət zəif müttəfiqlərdən yaxa qurtarmağı yox, əslində güclü, etibarlı və praqmatik tərəfdaşlarla çiyin-çiyinə addımlamağı təşviq edir. Beynəlxalq sülhün təminatı zəifliklə qazanıla bilməz. Məhz Tramp rəhbərliyinin həyata keçirdiyi xarici siyasət modeli beynəlxalq liderlərə başa salır ki, qlobal güc balansını pozmaq istəyən istənilən təşəbbüs ABŞ-ın qətiyyətli müqaviməti ilə üzləşəcək. Belə məqamda Azərbaycan kimi öhdəliklərinə sadiq qalan güclü ölkələrin rəsmi Vaşinqton üçün dəyəri dəfələrlə artır. Qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlərin inkişafı gələcək onilliklərin təhlükəsizlik strukturunu müəyyən edir.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ