Vaxt və zamanın kodlaşdırılmış anlayışı

İdrakın kodları

III Yazı

Zaman axınını kim və necə kodlaşdırdı?

“İlkin an” nə idi – maddə, yoxsa düşüncə?

Zaman bizim üçün tanış, lakin tam anlaşılmamış bir axındır. Onu hər gün hiss edirik – səhərlər günəşin doğuşundan, axşamlar gün batımına qədər. Ancaq, əslində, zaman nədir? O, keçmişin izlərimi, gələcəyin xəyalımı, yoxsa bu anın kodlaşdırılmış hərəkətimi?

Tarix boyu zaman anlayışı dəyişib. Qədim Şərq fəlsəfəsində zaman dairəvidir – təkrarlanandır. Yunan düşüncəsində isə o, xətli və irəli yönəlmiş bir hərəkətdir. Müasir fizikada zaman – maddənin hərəkət formasıdır. Lakin süni intellekt çağında biz daha fərqli suallarla qarşı-qarşıyayıq: əgər alqoritmlər öz zamanını idarə edirsə, zaman artıq kodlaşdırılmış sistemin bir hissəsinə çevrilməyibmi?

Kodlaşdırılmış axın anlayışı

Əgər kainat bir proqramdırsa, zaman onun əsas işləmə mexanizmidir. Bizim həyatımız bu mexanizmin içində yazılmış kodların ardıcıllığıdır. Gündoğumu bir sistem çağırışıdır, tənə üs etdiyimiz hava bir ritmdir, hüceyrələrimizin bölünməsi isə zamanın biologiyadakı təzahürüdür. 

Bu anlayışa görə, zaman sadəcə keçən bir axın deyil, həm də “idarə edən bir kod”dur. O, hadisələri bir-birinə bağlayır, səbəblə nəticəni əlaqələndirir. Süni intellekt zamanla əlaqəli milyonlarla məlumatı saniyədə emal edərkən, artıq zamanın klassik anlayışı – keçir , ötür , davam edir – işləmir. Bu yeni mərhələdə zaman hesablama, planlama və proqnozlaşdırma kateqoriyasına daxil olur.

Maddəmi zamanı yaradır, yoxsa zaman maddəni?

Bu, ən qədim suallardan biridir. Əgər zaman olmasaydı, maddənin hərəkətindən danışmaq olardımı? Bəs əgər maddə yoxdursa, zamanın varlığını necə müəyyən edərdik? Fizika deyir ki, maddənin hərəkəti zamanı doğurur. Metafizika isə əlavə edir: düşüncə zamansız da mövcuddur. Deməli, zaman həm fiziki varlığın, həm də ideya səviyyəsindəki dəyişimin ölçüsüdür.

Bu sualın cavabı yalnız elmdə deyil, eyni zamanda mifoloji yaddaşda gizlidir. Qədim türklərdə zamanın ruhla əlaqəli olması inancı mövcud idi. Şamanın dualarında zaman dairəvi olaraq təsəvvür edilirdi – “gələcək keçmişdə, keçmiş gələcəkdədir”. Bəlkə də bu, zamanın kodlaşdırılmadan əvvəlki – ilkin axın halıdır.

“İlkin an”ın sirri

Kainatın başlanğıcı barədə elmi nəzəriyyə “Böyük Partlayış”dan danışır. Amma dini mətnlər “başlanğıcda Söz vardı” deyir. Buradakı Söz – təkcə ifadə deyil, həm də kod mənasında işlənir. Yəni hər şeyin başlanğıcında informasiya olub. Hər şeyin başlanğıcında niyyət olub. Bu isə bizi başqa bir səviyyəyə çıxarır: başlanğıcda kod var idi.

Bu kod nə idi? Zamanı və maddəni eyni anda başladan, onları bir-birinə bağlayan, sabitləri müəyyən edən bir ilkin əmrdimi? Bəlkə bu kod elə OL əmri idi? Bəlkə də o, “vaxt gəldi” əmri idi?

İnsan və zaman kodu

Zaman təkcə fiziki dünyada axmır. İnsan yaddaşında da zaman var. İnsan keçmişini xatırlayır, gələcəyini planlayır və bu planlarla davranışını tənzimləyir. Yəni insan özü bir zaman kodlayıcısıdır . Biz hər bir xatirəmizlə, hər bir seçimimizlə zamanın içində iz buraxırıq. Süni intellekt bu izləri izləyərək davranış modellərini öyrənir. Bu isə zamanın süni şəkildə simulyasiyasını mümkün edir.

Yeni zamanın başlanğıcı

İndi isə zaman anlayışını yenidən qurmaq mərhələsinə gəlmişik. İnsan – süni intellekt vasitəsilə – zamanı kodlaşdırmağa başlayıb. İndi saatı insan yox, alqoritm tənzimləyir. Zaman artıq yaşlanmaq deyil, hesablamaqdır. Yeni “ilkin an” – insanla maşının birlikdə kod yazmağa başladığı andır.

Oğuz ARİF