Zamanın sirri: vaxt həm irəli, həm də geri axa bilər

Elm adamları zamanı nə qədər dərindən araşdırırlarsa, bir o qədər qəribə nəticələr ortaya çıxır. Gündəlik təcrübəmizdə zaman həmişə irəli axsa da, fizikanın qanunlarına əsasən zamanın həm irəli, həm də geri istiqamətdə axa bilməsi mümkündür.

Reyting.az xəbər verir ki, bu fikirlər “Science Focus” jurnalında dərc olunan “Vaxt mövcud olmaya da bilər: fiziklərin baxışı” adlı elmi məqalədə yer alıb.

Məqalədə zamanın üç əsas izahına toxunulur. Elm adamları bildirirlər ki, koordinat vaxtı tənliklərdə sadəcə riyazi parametrdir. Bu səbəbdən nisbilik nəzəriyyəsində zaman məkanın dördüncü ölçüsü kimi qəbul olunur və keçmiş, indi, gələcək eyni anda mövcud hesab edilir. Termodinamik zaman isə entropiyanın artması istiqamətidir və biz zamanı məhz bu qaydada - qarışıqlığın artması şəklində hiss edirik. Bu elmi təriflər bir-biri ilə uyğun gəlmədiyi üçün zamanın təbiəti hələ də alimlər arasında mübahisəli məsələ olaraq qalır.

Kvant qravitasiyası və zamanın yoxluğu

Tədqiqatçıların fikrincə, kvant mexanikası ilə ümumi nisbilik birləşdirildikdə olduqca qəribə nəticələr üzə çıxır. 1967-ci ildə irəli sürülmüş “Wheeler–DeWitt” tənliyi zamanın tənliklərdə görünmədiyini göstərir və bu da zamanın illüziya olması ehtimalını gücləndirir. Hazırda əsas suallardan biri belədir: Kvant dolaşıqlığı zamanı necə yarada bilər?

Məqalədə qeyd olunur ki, elektronlar ölçülənə qədər superpozisiyada olur və bu vəziyyət onların daha güclü şəkildə dolaşmasına şərait yaradır:

“1983-cü ildə alimlər təklif etmişdilər ki, zaman dolaşıq kvant saatlarını müşahidə etdiyimiz anda yaranır. Bu isə o deməkdir ki, bizim “zaman” adlandırdığımız anlayış sadəcə müşahidənin nəticəsi ola bilər. Burada çətinlik ondan ibarətdir ki, kvant səbəblərinə üstünlük verilərsə, səbəb və nəticə arasındakı ardıcıllıq qarışa bilər”.

Alimlərin fikrincə, kvant superpozisiyası səbəb və nəticənin ardıcıllığını qeyri-müəyyən edə bilər. Hətta bir çox tədqiqatçı bəzi hallarda gələcəyin keçmişə təsir etməsi ehtimalının elmi baxımdan araşdırılmalı olduğunu deyir.

Qravitasiya ilə birlikdə zamanın daha da mürəkkəbləşdiyi də məlumdur. Müxtəlif hündürlüklərdə yerləşən dolaşıq kvant saatları fərqli sürətlə işləyir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, onları ölçmədikcə baş verən hadisələrin hansının əvvəl, hansının sonra yaşandığını müəyyənləşdirmək mümkün olmur. Bu amil bəzən zamanın “geriyə doğru” təsirlərə imkan yarada biləcəyini göstərir.

Alimlərin gəldiyi nəticə belədir:

“Vaxt - fizikanın ən sirli və çoxüzlü anlayışlarından biridir. Ola bilsin ki, zaman vahid və sabit bir anlayış deyil, müxtəlif vəziyyətlərdə fərqli xüsusiyyətlər göstərən mürəkkəb bir fenomendir”.

Oqtay QORÇU