Virtual tələ: görünmür, amma işləyir Kibercinayətkarlıq

Texnologiyanın inkişafı həyatımızı asanlaşdırdığı qədər, yeni risklər də yaradıb. Elektron ödənişlər, onlayn ticarət, mobil tətbiqlər və sosial şəbəkələr bu gün həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin bu rahatlığın kölgəsində bir təhlükə də böyüyür — virtual dələduzluq. Artıq dələduzluq nə küçədə, nə ofisdə baş verir, o, ekrandadır. Bir mesaj, bir link, bir telefon zəngi və… bir anlıq diqqətsizlik.

Kibertəhlükəsizlik təkcə texniki məsələ deyil, davranış mədəniyyətidir. Əgər hər kəs öz məlumatını qorumağı həyat tərzinə çevirsə, dələduzluq üçün zəmin daralar. 

Bugünkü dələduzluq fiziki gücə yox, kiber təhdidlərə köklənib. İnsan düşünür ki, “bank zəng edirsə, deməli doğrudur”. Halbuki nə bank əməkdaşı, nə də hansısa təşkilat PIN, CVV və SMS kod tələb etmir. Məhz dələduz üçün ən asan qapı, vətəndaşın düşünmədən inanmasıdır. Hər bir belə hadisə yalnız pul itkisi deyil, həm də cəmiyyətin etimad mühitinə vurulan zərbədir. Texnologiyanın ən təhlükəli tərəfi budur: o, tələyə bənzəyir: görünmür, amma işləyir…

Dələduz texnologiyanı deyil, insanı oxuyur. O, proqramdan yox, psixologiyadan istifadə edir. “Qorxu”, “təcili qərar”, “uduş”, “təhlükə” — bütün bu siqnallar insan beyninin sürətli reaksiyasına hesablanır. Bu, klassik sosial mühəndislik texnikasıdır ki, qurbanı düşündürmədən hərəkət etdirir. Bu səbəbdən müasir təhlükəsizlik təkcə texnoloji deyil, emosional intellekt məsələsidir. İnsan texnologiyanı idarə etdiyini düşünür, amma çox vaxt texnologiya insanın diqqətini idarə edir. Hər klik, hər bildiriş, hər “sürətli seçim” insan beyninin təbii reflekslərini dəyişdirir. Ona görə ki, müasir insan artıq yalnız şəxsi məlumatın sahibi deyil, eyni zamanda onun qoruyucusu olmalıdır Bu, artıq “bilmirdim” deyil, “diqqətsiz davrandım” məsuliyyətidir.  Əvvəllər dələduz qapını döyürdü, indi isə ekrana mesaj yazır. Əvvəllər səs tonundan tanınırdı, indi “rəsmi loqo” ilə gəlir. Forması dəyişir, amma mahiyyəti eyni qalır. 

Daxili İşlər Nazirliyinin Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsi onlayn mühitdə həyata keçirilən dələduzluq, fırıldaqçılıq və maliyyə maxinasiyalarına qarşı görünməz cəbhədə mübarizə aparır. Kiberpolis əməkdaşları tərəfindən saxta investisiya platformaları, bank kartlarının alqı-satqısı, onlayn mərc və qumar oyunları vasitəsilə əldə olunan vəsaitlərin leqallaşdırılması kimi qanunsuz fəaliyyətlər mütəmadi olaraq ifşa edilir.

Bu əməliyyatlar nəticəsində vətəndaşların maddi zərərə məruz qalmasının qarşısı alınır, virtual dələduzluq şəbəkələri neytrallaşdırılır.

DİN-in kibertəhlükəsizlik sahəsində həyata keçirdiyi tədbirlər bir daha göstərir ki, təhlükə artıq yalnız küçədə deyil, internet şəbəkəsindədir.  Ona görə də vətəndaşlar diqqətli olmalı, cəlbedici təkliflərə ehtiyyatla yanaşmalıdır, diqqətli olmalıdır.

Ramiz Alıyev
İnsan Alverinə Qarşı Mübarizə Təşkilatının sədri.