Xanımlaşan məktəblər: Kişiləri təhsilə necə qaytarmalı?

Son illər ölkədə müəllimlərin sayında azalma müşahidə edilir.

2024/2025-ci tədris ilinin əvvəlində isə müəllimlərin sayı daha da azalaraq 146 381 nəfər təşkil edib.

Kişi müəllimlərin sayında da azalma qeydə alınıb. 2022/2023-cü ildə 27 341 nəfər kişi müəllim fəaliyyət göstərirdisə, 2023/2024-cü ildə bu göstərici 26 028 nəfərə, 2024/2025-ci ildə isə 25 748 nəfərə düşüb.

Beləliklə, son üç tədris ili ərzində həm qadın, həm də kişi müəllimlərin sayında azalma baş verir.

Qeyd edək ki, Sovet dövründə orta məktəblərdə kişi müəllimlərin sayı çoxluq təşkil edirdi. Ancaq bu rejim dağıldıqdan sonra bazar iqtisadiyyatına keçidlə bağlı məktəblərdə kişi müəllimlərin sayında kəskin azalma müşahidə edildi.

Kişi müəllimlər isə bunu əsasən əməkhaqqının azlığı ilə əlaqələndirirlər. Psixoloqlar isə məktəbdə balansın bu cür pozulmasının, kişi müəllimlərinin azlığının oğlan şagirdlərə öz mənfi təsirini göstərdiyini deyirlər.

Kişi müəllimləri yenidən məktəblərə cəlb etmək üçün hansı imkanlar, proqramlar yaradıla bilər? 

Məsələ ilə bağlı təhsil üzrə ekspert Kamran Əsədov “Cebheinfo.az”-a bildirib ki, Azərbaycan təhsil sistemində kişi müəllimlərin sayının azalması artıq sadəcə statistik fakt deyil, həm də təhsilin gələcəyi üçün ciddi təhlükədir:

“Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2022–2023-cü illərdə 27 341 nəfər kişi müəllim fəaliyyət göstərirdisə, 2024–2025-ci ildə bu rəqəm 25 748-ə düşüb. Bu isə ümumi 150 min müəllim arasında cəmi 17 faiz deməkdir. 

Başqa sözlə, hər 6 müəllimdən yalnız 1-i kişidir. Belə bir vəziyyət məktəbdə gender balansını pozur, sosial-psixoloji mühiti birtərəfli edir və gənc nəslin formalaşmasına mənfi təsir göstərir.

Təəssüf ki, Elm və Təhsil Nazirliyi bu sahədə real proqram hazırlamır, yalnız formal hesabatlarla kifayətlənir. Nazirliyin nə imtiyaz siyasəti var, nə də bu azalma tendensiyasını dayandıracaq proqnozları”.

Onun sözlərinə görə, məktəblərdə kişi müəllimlərin azlığı oğlan şagirdlər üçün rol model problemini də doğurur:

“Araşdırmalar göstərir ki, kişi müəllimlərin çox olduğu məktəblərdə intizam daha güclü olur, sosial davranış qaydaları daha effektiv ötürülür. Xüsusilə yeniyetmə dövründə oğlanların müəllimdən nümunə götürməsi onların gələcək sosial davranışına təsir edir. 

Əgər məktəbdə kişi müəllimlərin sayı azalırsa, bu, ailə və cəmiyyət təsirlərinin də zəifləməsi deməkdir. Qadın müəllimlərin çoxluğu isə təhsil prosesini təkcə bilik ötürülməsinə çevirir, tərbiyəvi və sosial funksiya zəifləyir.

“Təhsil haqqında” Qanunun 13-cü maddəsində göstərilir ki, təhsil dövlətin əsas prioritetlərindən biridir və müəllimlərin sosial müdafiəsi dövlət təminatı ilə qorunur. Lakin faktiki olaraq bu norma işlək deyil.

Müəllimlərin maaşı nominal olaraq artsa da, real həyat şəraitini təmin etmir. 2024-cü ildən müəllimlərin orta aylıq maaşı 800–900 manat arasında dəyişir, amma kişi müəllimlər üçün bu məbləğ ailəni saxlamaq baxımından qənaətbəxş deyil. 

Ona görə də onlar daha çox gəlirli sahələrə – biznesə, xidmət sektoruna, dövlət qulluğuna yönəlirlər. Elm və Təhsil Nazirliyi isə bu prosesin qarşısını almaq üçün heç bir əlavə təşviq mexanizmi tətbiq etmir”.

O qeyd edir ki, dünya təcrübəsinə görə, kişi müəllimlərin məktəbdə saxlanması üçün xüsusi proqramlar hazırlanır:

“Məsələn, ABŞ-da “Teach for America” layihəsi vasitəsilə müəllimlərə əlavə maaş və karyera imkanları yaradılır, kişilərin məktəbdə qalmasına şərait formalaşdırılır.

İngiltərədə kişi müəllimlərin sayını artırmaq üçün vergi güzəştləri, subsidiyalı kurslar tətbiq olunur. Türkiyədə isə ucqar bölgələrdə çalışan müəllimlərə əlavə əməkhaqqı və sosial təminatlar verilir.

Bu mexanizmlər göstərir ki, kişi müəllimlərin təhsildə qalması təsadüfən yox, dövlətin hədəfli siyasəti ilə mümkündür. Azərbaycanda isə bu sahədə heç bir proqram yoxdur, nazirlik sadəcə “ümumi maaş artımı” ilə kifayətlənir.

Müsbət tərəf kimi hazırda müəyyən sosial güzəştləri qeyd etmək olar. Ucqar kəndlərdə işləyən müəllimlər üçün 30 faiz əlavə ödəniş var, amma bu, cins fərqi nəzərə alınmadan tətbiq olunur və real nəticə vermir. Mənfi tərəf isə odur ki, kişi müəllimlər üçün heç bir xüsusi təşviq yoxdur.

Əksinə, onlar məktəbi tərk etdikcə gender balansı daha da pozulur. Əgər belə davam edərsə, 5–10 ildən sonra kişi müəllimlərin sayı 20 minin altına düşə bilər. Bu isə məktəbləri faktiki olaraq yalnız qadınların çalışdığı məkana çevirəcək”.

Ekspertin fikrincə, əgər bu tendensiyanın qarşısı alınmasa, dəyişəcək yeganə şey məktəblərin daha da zəifləməsi olacaq: 

“Amma dəyişməli olan odur ki, dövlət kişi müəllimlərin təhsildə saxlanması üçün xüsusi proqram hazırlasın. Bu proqramda maaş əlavələri, mənzil güzəştləri, vergi imtiyazları, karyera inkişafı imkanları və ictimai kampaniyalar yer almalıdır.

Müəllimlik peşəsi kişi üçün həm nüfuzlu, həm də gəlirli peşəyə çevrilməlidir. Yalnız bu halda kişi müəllimlərin sayı sabitləşə bilər. Elm və Təhsil Nazirliyini ən çox tənqid edən məqam da budur ki, bu istiqamətdə nə planı, nə də ictimai maarifləndirmə fəaliyyəti var. Nazirlik heç vaxt ictimaiyyət qarşısında çıxıb açıqlamayıb ki, kişi müəllimlərin sayının azalması hansı fəsadlara gətirib çıxara bilər.

Heç vaxt proqnoz verməyib ki, 5 ildən sonra bu tendensiya davam etsə, məktəblərdə hansı sosial boşluqlar yaranacaq. Nazirlik sadəcə statistikanı paylaşır, amma problemin həlli üçün heç bir strategiya ortaya qoymur. Bu isə məsələni daha da təhlükəli edir, çünki problem etiraf olunur, amma həll olunmur.

Buna görə də əsas nəticə budur ki, kişi müəllimlərin sayının azalması probleminə yalnız maaş artımı ilə deyil, dövlətin kompleks siyasəti ilə yanaşmaq lazımdır. Əgər bu addım atılmazsa, təhsildə keyfiyyətin yüksəlməsi mümkünsüz olacaq. Kişi müəllimlərin məktəbə qayıdışı üçün real imtiyazlar və proqramlar hazırlanmadıqca, cəmiyyət də, dövlət də gələcəkdə daha ciddi böhranla üzləşəcək”.

Nigar Abdullayeva
“Cebheinfo.az”
 

Açar sözlər: məktəblər kişilər təhsil Kamran Əsədov