Xaricdə təhsil adı ilə aldanmamaq üçün “7 yoxlama” qaydası

“İmtahansız qəbul”, “100 faiz diplom tanınacaq”, “universitetə getmədən oxuyacaqsınız”, “cəmi bir neçə günə tələbə edirik”... Xaricdə təhsil mövsümündə sosial şəbəkələrdə bu tip elanların sayı artır. Gənc üçün xarici universitetə qəbul həyatının ən böyük fürsətlərindən biri olduğu halda, yanlış seçim illərlə vaxtın və on minlərlə manatın itirilməsi ilə nəticələnə bilər.

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Xaricdə təhsil almaq istəyənlərin ilk yoxlamalı olduğu məsələ universitetin adı deyil, onun hüquqi statusu və seçilən proqramın akkreditasiyasıdır. Elm və Təhsil Nazirliyi də xaricdə təhsil almaq istəyən gəncləri və valideynləri vasitəçi şirkətlərlə işləyərkən diqqətli olmağa çağırıb. Nazirliyin məlumatında qeyd olunur ki, əvvəlki təcrübədə belə şirkətlərin xidmətindən istifadə edən vətəndaşların müxtəlif problemlərlə üzləşdiyi hallar olub. Qurum universitet və proqram seçməzdən əvvəl məlumatların birbaşa ali məktəbin rəsmi internet səhifəsindən yoxlanmasını tövsiyə edir.

“Diplom Azərbaycanda tanınacaq” sözünə inanmaq kifayət deyil

Ən təhlükəli vədlərdən biri budur: “Narahat olmayın, diplomunuz Azərbaycanda 100 faiz tanınacaq”.

Heç bir vasitəçi şirkət xaricdə alınacaq diplomun gələcəkdə Azərbaycanda mütləq tanınacağına zəmanət verə bilməz. Xarici ali təhsil kvalifikasiyalarının Azərbaycanda tanınmasını Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyi (TKTA) həyata keçirir. Tanınma şəxsin həmin kvalifikasiya əsasında Azərbaycanda təhsilini davam etdirməsi və ya müvafiq əmək fəaliyyəti ilə məşğul olması üçün hüquqi əhəmiyyət daşıyır.

Ona görə universitetə pul ödəməzdən əvvəl həm ali məktəbin, həm də konkret proqramın həmin ölkədə akkreditasiyasını araşdırmaq lazımdır. “Universitet tanınır” ifadəsi həmişə “seçdiyiniz proqram da tanınacaq” mənasına gəlmir.

Universitetin özünə bir məktub yazın

Aldanma riskini azaltmağın ən sadə yollarından biri vasitəçinin verdiyi məlumatı universitetdən birbaşa təsdiqlətməkdir. Məsələn, sizə “University of X-ə qəbul olmusunuz” deyirlərsə, universitetin rəsmi saytına daxil olun. Vasitəçinin təqdim etdiyi telefon nömrəsinə və ya elektron poçta deyil, saytda göstərilən rəsmi əlaqə vasitələrinə yazın. Adınızın qəbul sistemində olub-olmadığını, qəbul məktubunun həqiqiliyini, illik təhsil haqqını və proqramın təhsil formasını soruşun. Nazirlik də qəbul şərtləri, təhsil haqqı, yaşayış xərcləri və digər tələblərin birbaşa universitetdən öyrənilməsini tövsiyə edir.

“Dərsə getmədən diplom” ən böyük xəbərdarlıq siqnallarındandır

Gəncləri cəlb edən təkliflərdən biri xaricdə universitetə qəbul olub Azərbaycandan çıxmadan diplom almaqdır.

Burada son dərəcə diqqətli olmaq lazımdır. Diplomun tanınmasında yalnız sənədin üzərində hansı universitetin adının yazılması nəzərə alınmır. Təhsil forması, faktiki təhsil müddəti, dərslərdə iştirak və proqramın qanunvericiliyin tələblərinə uyğunluğu da əhəmiyyətlidir. Elm və Təhsil Nazirliyi bu məqamları xaricdə təhsil seçərkən nəzərə alınmalı əsas məsələlər sırasında göstərir.

Yəni “ölkəyə getməyə ehtiyac yoxdur, diplomu gətirəcəyik” vədi cazibədar görünsə də, sonradan məzunun qarşısına tanınma problemi çıxara bilər.

Pulu şəxsi karta istəyirlərsə...

Müqaviləni oxumadan ödəniş etmək başqa ciddi səhvdir. Təhsil haqqının kimə ödənildiyi, şirkətin hansı xidmətləri göstərdiyi, qəbul baş tutmadıqda pulun geri qaytarılıb-qaytarılmayacağı sənəddə dəqiq göstərilməlidir.

Xüsusilə böyük məbləğin şirkətin rəsmi hesabı və ya universitet əvəzinə hansısa şəxsin kartına köçürülməsi əlavə risk yaradır.

“Bu gün ödəməsəniz yeriniz yanacaq”, “son iki yer qalıb”, “indi beh verin, sənədləri sonra düzəldərik” kimi təzyiq yaradan ifadələr qarşısında qərar verməyə tələsməmək lazımdır.

Universitetin reytinqi də hər şeyi həll etmir

QS, Times Higher Education və Shanghai kimi beynəlxalq reytinqlər universitetin səviyyəsi haqqında təsəvvür yarada bilər. Ancaq reytinq akkreditasiyanın və diplomun Azərbaycanda tanınmasının avtomatik təminatı deyil. Azərbaycanın Dövlət Proqramında da universitetlə yanaşı konkret təhsil proqramları müəyyənləşdirilir. Məsələn, 2025-2026-cı tədris ili üçün proqram siyahısına 32 ölkədə 221 ali məktəb üzrə 4405 təhsil proqramı daxil edilmişdi. Bu faktın özü göstərir ki, “xaricdə universitetdir, deməli problem yoxdur” yanaşması düzgün deyil.

Azərbaycandan xaricdə təhsil almaq istəyənlərin sayı artır

Xaricdə təhsilə marağın miqyasını Dövlət Proqramının göstəriciləri də göstərir. Proqram 2028-ci ilədək uzadılıb və hər il 500 nəfərədək Azərbaycan vətəndaşının nüfuzlu xarici universitetlərdə bakalavriat, magistratura və doktorantura səviyyələrində təhsil alması nəzərdə tutulur. 2025-2026-cı tədris ili üzrə təkcə Dövlət Proqramına dünyanın 19 ölkəsindəki 94 ali məktəb üzrə 1147 namizəd müraciət etmişdi. Ən çox maraq göstərilən ölkələr arasında Böyük Britaniya, Türkiyə, ABŞ, Avstraliya və İtaliya yer alırdı.

Aldanmamaq üçün “7 yoxlama” qaydası

Xaricdə təhsil qərarı verən gənc pul ödəməzdən əvvəl universitetin rəsmi statusunu, konkret proqramın akkreditasiyasını, qəbul məktubunun həqiqiliyini, təhsil formasını, illik təhsil və yaşayış xərclərini, müqavilədə pulun qaytarılması şərtlərini və gələcək diplomun Azərbaycanda tanınması üçün tələb olunan meyarları ayrıca yoxlamalıdır.

Ən vacibi isə “biz hər şeyi həll edirik” sözünü hüquqi təminat hesab etməməkdir. Elm və Təhsil Nazirliyi açıq şəkildə bildirir ki, xaricdə təhsil və diplomların tanınması sahəsində vasitəçi şirkətlərlə əməkdaşlıq etmir və həmin şirkətlərin fəaliyyətinə görə məsuliyyət daşımır.

Xaricdə təhsil düzgün seçim edildikdə gəncin gələcəyinə ən böyük investisiyalardan biri ola bilər. Ancaq universiteti araşdırmadan, yalnız reklam və vasitəçinin vədinə inanaraq verilən qərarın sonunda xarici diplom əvəzinə tanınmayan sənəd, itirilmiş illər və böyük maliyyə itkisi də qala bilər.