Xəzər dənizi sürətlə yox olur: Peyk şəkilləri nəyi göstərir?

Xəzər dənizi - planetin ən böyük qapalı su hövzəsi - ekoloji fəlakət həddinə çatacaq şəkildə kiçilir. Əvvəllər zəngin ekosistemlərə və iri liman şəhərlərinə ev sahibliyi edən sahilboyu ərazilərdə suyun kəskin şəkildə çəkilməsi müşahidə olunur. Alimlərin məlumatına görə, son onilliklər ərzində Xəzər onminlərlə kvadrat kilometr su səthini itirib və bu prosesin yavaşıdığına dair heç bir əlamət yoxdur. Dəyişikliklər o qədər ciddi xarakter alıb ki, artıq təkcə yerli sakinlər və balıqçılar deyil, kosmosdan müşahidə aparanlar da bunu açıq şəkildə görürlər. NASA və Avropa Kosmik Agentliyi tərəfindən yayımlanan peyk şəkilləri su səviyyəsinin, xüsusilə dənizin şimal və şərq hissələrində sürətlə azaldığını nümayiş etdirir. Qazaxıstan və Türkmənistandan olan sakinlər bildirirlər ki, əvvəllər su altında olan ərazilərdə indi quru dəniz dibi ilə gəzə bilirlər.

Oxu.Az-ın məlumatına görə, bu barədə Weather-fox.com iqlim portalında məlumat verilib.

İqlim dəyişikliyi və buxarlanma böhranı dərinləşdirir

Mütəxəssislər Xəzərin çəkilməsinin əsas səbəbi kimi iqlim dəyişikliyini göstərirlər. Regionda havanın temperaturu artır, Qafqaz dağlarında qar örtüyü azalır. Bu da Xəzərin əsas qidalandırıcı mənbəyi olan Volqa kimi çayların suyunun azalmasına səbəb olur. Yayda temperaturun yüksəlməsi isə xüsusilə dayaz olan şimal hövzəsində buxarlanmanı kəskin şəkildə artırıb.

2020-ci ildə "Communications Earth & Environment" jurnalında dərc olunan bir tədqiqatda bildirilir ki, əsrin sonuna qədər Xəzərin səviyyəsi 9-18 metr arası daha da enə bilər. Bu isə o deməkdir ki, dəniz dibinin geniş sahələri üzə çıxacaq, sahil şəhərləri isə sudan təcrid olunmuş yaşayış məntəqələrinə çevriləcək. Okeanlardan fərqli olaraq, Xəzər heç bir su hövzəsinə çıxışı olmayan qapalı bir dənizdir.

"Xəzər dənizinin səviyyəsi çaylardan gələn su və buxarlanma ilə müəyyən olunur, bu isə onu iqlim dəyişikliyinə qarşı son dərəcə həssas edir. Biz bu dəyişikliyi sanki yavaşladılmış kadrlarda izləyirik", - deyə niderlandlı coğrafiyaçı professor Frank Vesselin izah edib.

İnsan fəaliyyəti də su itkisini sürətləndirir

İqlim amilləri ilə yanaşı, insan fəaliyyəti də dənizin çəkilməsini sürətləndirir. Volqa çayında tikilmiş su anbarları, suvarma sistemləri və çayın axarından suyun yönləndirilməsi dənizə gələn suyun həcmini xeyli azaldıb. Region ölkələrində - Rusiya, İran, Qazaxıstan, Azərbaycan və Türkmənistanda - sənaye və kənd təsərrüfatı üçün suya olan tələbat isə getdikcə artır. Qanunsuz su istifadəsi və zəif nəzarət olunan suvarma sistemləri problemi daha da dərinləşdirir.

Ekoloqlar xəbərdarlıq edirlər ki, əgər su siyasəti dəyişdirilməzsə, Xəzərin çəkilməsini dayandırmaq cəhdləri uğursuz olacaq.

"Biz Xəzərin həyatını sanki soruruq", - deyə bir azərbaycanlı ekoloq bildirib və böhranın həlli üçün region dövlətlərini əməkdaşlığa çağırıb.

Qarşıda duran ekoloji və iqtisadi fəsadlar

Xəzər dənizi nadir növlərdən olan Xəzər suitiləri və qiymətli nərə balıqları da daxil olmaqla zəngin biomüxtəlifliyə ev sahibliyi edir. Lakin dənizin geri çəkilməsi ilə onların yaşayış mühitləri məhv olur. Balıq ehtiyatları azalır, köçəri quşların miqrasiya yolları pozulur.

Dənizin kiçilməsi, həmçinin sahilyanı bölgələrdə - xüsusilə Qazaxıstan və Azərbaycanda yerləşən neft-qaz infrastrukturuna da ciddi təhlükə yaradır. Gəmilər dənizdən uzaqlaşan limanlara çata bilmədiyi üçün logistika problemləri artır. Sahil icmaları balıqçılığın çökməsi və turizmin zəifləməsi ilə həm dolanışığını, həm də kimliyini itirir.

Əhalinin sağlamlığı ilə bağlı da narahatlıqlar artır. Üzə çıxan dəniz dibi havanı çirkləndirən zəhərli tozlar yayır. Bu hal bir vaxtlar Aral dənizində yaşanan ekoloji fəlakəti xatırladır.

Xəzəri qorumaq üçün təcili tədbirlər lazımdır

Böhranla mübarizə üçün regional əməkdaşlıq həyati əhəmiyyət daşıyır. Mütəxəssislər suyun yönləndirilməsini məhdudlaşdırmağı, suvarma sistemlərini müasirləşdirməyi və iqlim dəyişikliklərinə davamlı infrastruktur qurmağı təklif edirlər. Beş Xəzəryanı ölkə daha əvvəl bir sıra razılaşmalar imzalamışdı, lakin bu razılaşmaların icrası zəif qalıb. Beynəlxalq təşkilatlar isə monitorinqin gücləndirilməsi və dayanıqlı idarəetməyə çağırırlar.

"Xəzər dənizi diplomatların razılığa gəlməsini gözləməyəcək. Zərər artıq aydındır, vaxt isə daralır," - deyə doktor Vesselin xəbərdarlıq edir.

Onun sözlərinə görə, bu gün Xəzərin gözümüzün önündə necə kiçildiyini seyr edərkən iqlim dəyişikliyinin və qeyri-dayanıqlı su istifadəsinin nəticələri barədə çox açıq bir siqnal alırıq.