Yarpaqlardan taleyə uzanan sual

Hara aparırsan?!

( Payız silsiləsindən)

Payız döymüş yarpaqları,

Külək, hara aparırsan?

Bir bu qədər dərdi yığıb,

Ürək, hara aparırsan?

Mən piyada, illər atlı,

Qayğı acı, ömür dadlı.

Xəyalımı qələm adlı,

Lələk, hara aparırsan?

Yaz ovcundan atıb məni,

Gur ocağa çatıb məni.

Qabağına qatıb məni,

Fələk, hara aparırsan?!

Fəridə Ləman

Fəridə Ləmanın “Hara aparırsan?!” şeiri haqqında

Bəzən bir şeir oxuyursan və onun sözləri yaddaşında qalır. Bəzən isə bir şeir oxuyursan, sözlər yaddaşından keçib birbaşa ürəyinə toxunur. Fəridə Ləmanın “Hara aparırsan?!” şeiri məhz ikinci qəbildəndir. İlk baxışda payızın, yarpaqların, küləyin yaratdığı kövrək bir mənzərə təsiri bağışlayan bu şeir əslində insan ömrü, zaman, tale, daxili ağrı və yaradıcılıq haqqında dərin fəlsəfi düşüncələr daşıyır.

Şeirin başlığı da təsadüfi seçilməyib: “Hara aparırsan?!” Bu sual şeirin əvvəlindən sonuna qədər müxtəlif ünvanlara yönəlsə də, getdikcə daha böyük bir məna qazanır. Küləyə verilən sual sonradan ürəyə, lələyə və nəhayət, fələyə ünvanlanır. Beləliklə, sadə bir sual tədricən insanın həyat yoluna, zamanın sürətinə və taleyin sirrinə çevrilir. Şairənin poetik ustalığı da elə buradadır: o, fəlsəfi fikri oxucuya hazır şəkildə təqdim etmir, onu obrazların arxasında gizlədir. Oxucu əvvəlcə payızı görür, sonra yarpağın taleyini düşünür, daha sonra isə öz taleyi ilə üz-üzə qalır. Şeir belə başlayır:

Payız döymüş yarpaqları,

Külək, hara aparırsan?

Bir bu qədər dərdi yığıb,

Ürək, hara aparırsan?

Burada payız sadəcə ilin bir fəsli deyil. O, həm də ömür payızının rəmzidir. “Yarpaq” isə insan ömrünün kövrəkliyini, həyatın faniliyini ifadə edən poetik obraza çevrilir. Şairənin “saralmış yarpaqlar” demək əvəzinə “payız döymüş yarpaqları” ifadəsini işlətməsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. “Döymək” sözünün içində həyatın sınaqları, itkilər, ağrılar, ayrılıqlar və zamanın insana vurduğu zərbələr yaşayır. Lakin şeirin ən mühüm dönüşü növbəti iki misrada baş verir:

Bir bu qədər dərdi yığıb,

Ürək, hara aparırsan?

Artıq söhbət yarpaqdan getmir. Təbiət mənzərəsi insanın daxili aləminə keçir. Küləyin apardığı yarpaqların yerini ürəyin daşıdığı dərdlər tutur. Burada şairə çox incə bir həqiqəti ifadə edir: insanın ən ağır yükü çiynində deyil, ürəyində daşıdığı yükdür.

Şeirin ikinci bəndində Fəridə Ləmanın poetik düşüncəsi daha da dərinləşir:

Mən piyada, illər atlı,

Qayğı acı, ömür dadlı.

Bu iki misra, əslində, bütöv bir həyat fəlsəfəsidir. “Mən piyada, illər atlı” — zamanla insan arasındakı münasibəti bundan daha yığcam və obrazlı ifadə etmək çətindir, bəlkə də mümkün deyil. İnsan həyat yolunu addım-addım keçir. Zaman isə dayanmaq bilmədən atını çapır. İnsan bir günə, bir ilə, bir xatirəyə bağlanır, zaman isə heç kimi gözləmədən irəliləyir. Bu misrada həm kövrəklik, həm müdriklik, həm də həyatın qarşısında insanın acizliyi hiss olunur. Ardınca gələn “Qayğı acı, ömür dadlı” misrası isə əvvəlki fikrə başqa bir çalar əlavə edir. Şair həyatın ağrısını görür, amma həyatın özündən üz döndərmir. Qayğı acıdır, lakin ömür dadlıdır. Deməli, həyat yalnız itkilərdən ibarət deyil. Onun bütün çətinliklərinə baxmayaraq yaşamaq özü böyük nemətdir. Bu, pessimizm deyil. Əksinə, həyatın acısını da, şirinliyini də qəbul edən yetkin dünyagörüşüdür. Həmin bəndin son iki misrası şairənin yaradıcılıq dünyasına açılan qapıdır:

Xəyalımı qələm adlı,

Lələk, hara aparırsan?

“Qələm adlı lələk” ifadəsi şeirin ən incə poetik tapıntılarındandır. Lələk burada yalnız yazı vasitəsi deyil. O, uçuşun, xəyalın, sözün və yaradıcılığın rəmzidir. Şairənin xəyalı qələmin qanadında bir yerdən başqa yerə uçur. Beləliklə, şeirin əvvəlində küləyin apardığı yarpaqla başlayan hərəkət burada qələmin apardığı xəyala çevrilir. Bu, çox maraqlı poetik keçiddir: yarpaq küləklə gedir, xəyal qələmlə uçur. Birincinin arxasında təbiət, ikincinin arxasında isə sənət dayanır. Deməli, insan yalnız zamanın apardığı varlıq deyil. O, öz xəyalını, sözünü və düşüncəsini də harasa aparır və ya hansısa istiqamətə yönəldir.

Üçüncü bənddə şairənin poetik mənzərəsi daha da genişlənir:

Yaz ovcundan atıb məni,

Gur ocağa çatıb məni.

Qabağına qatıb məni,

Fələk, hara aparırsan?!

Burada “yaz” da sadəcə fəsil deyil. Yaz həyatın baharı, gənclik, başlanğıc, işıqlı çağların obrazıdır. “Yaz ovcundan atıb məni” — insanın həyatın bir mərhələsindən digərinə necə keçdiyini ifadə edən çox təsirli metaforadır. Bir vaxt insan yazın içində olur. Sonra həyat onu öz gur ocağına çatdırır. Daha sonra isə fələk onu qabağına qatıb aparır. Və burada şeirin əvvəlindəki sual artıq son və ən böyük ünvanına çatır: “Fələk, hara aparırsan?!” Əgər külək təbiətin, lələk xəyalın obrazıdırsa, fələk artıq taleyin və zamanın obrazıdır.

Şeirin poetik quruluşunda çox maraqlı bir sistem görünür: Külək yarpağı, ürək dərdi, lələk xəyalı və fələk insanı aparır. Bu ardıcıllıq şeirin dərin strukturunu təşkil edir. Əslində şairə bir neçə fərqli sual vermir. Bir böyük sualı müxtəlif obrazların dili ilə təkrar edir:

İnsan hara gedir? Bu sualın cavabı isə şeirdə qəsdən açıq saxlanılır. Çünki həyatın bütün sirri də bundadır. İnsan haradan gəldiyini, hansı yollardan keçdiyini müəyyən qədər bilir, amma taleyin onu haraya aparacağını tam bilmir.

Fəridə Ləmanın poetik dünyasının ən qiymətli cəhətlərindən biri sadə sözlərlə mürəkkəb fikir yaratmaq bacarığıdır. Şeirdə ağır fəlsəfi terminlər yoxdur. Amma fəlsəfi düşüncə var. Süni pafos yoxdur. Amma güclü emosional təsir var. Mürəkkəb konstruksiyalar yoxdur. Amma sözlər arasında böyük məna əlaqəsi var. Şairə bir yarpağı göstərir, biz ömrü düşünürük. Küləyi göstərir, zamanı hiss edirik. Ürəyi göstərir, dərdimizi xatırlayırıq. Lələyi göstərir, xəyalımızın uçuşunu görürük. Fələyi göstərir, taleyimiz haqqında düşünürük. Əsl poeziyanın gücü də budur: şair öz fikrini deyir, amma oxucunu öz fikrini düşünməyə məcbur edir.

Fəridə Ləmanın yaradıcılığı haqqında düşünərkən bir fikrimi xüsusi olaraq qeyd etmək istəyirəm: onun şeirlərindəki səmimiyyət, şirinlik və ağılın, istedadın gücü insanı heyran edir. Mən onun şeirlərini oxuyarkən bəzən sözlərin özündən daha çox sözlərin arasındakı sükutu duyuram. Çünki həqiqi şeir yalnız deyilənlərdən ibarət olmur. Onun sətiraltı qatında da bir həyat yaşayır. “Hara aparırsan?!” şeirində də məhz belədir. Sətirlər payızdan danışır, sətiraltı isə ömürdən. Yarpaqlar görünür, insan taleyi duyulur. Külək eşidilir, zamanın səsi gəlir. Qələm görünür, şair ruhunun uçuşu hiss olunur. Fələk görünür, insanın taleyə ünvanladığı əbədi sual eşidilir. Buna görə də bu şeir yalnız payız şeiri deyil. Bu, ömür haqqında şeirdir.

Həqiqi şairlik çox söz işlətmək deyil. Bəzən dörd misrada bir ömrü danışmaqdır. Beləcə də şairlik sözə həyat vermək deməkdir. Fəridə Ləmanın bu şeirində də sözlər sanki bir-birinin ardınca düzülmüş incilər kimidir. Lakin həmin incilərin dəyəri yalnız zahiri gözəlliyində deyil. Onların hər birinin içində ayrıca bir məna, ayrıca bir duyğu, ayrıca bir həyat parçası var. Ona görə mən Fəridə Ləmanın bu şeirini oxuyarkən özümün də əvvəllər ifadə etdiyim bir fikri bir daha təsdiqləyirəm: “Bax, şairlik budur”! Sözləri inci tək seçmək, onları bir-birinə elə bağlamaq ki, oxucu bir bənddə payızı, bir misrada ömrü, bir kəlmədə taleyi görsün. Fəridə Ləmanın “Hara aparırsan?!” şeiri məhz bu mənada poetik səmimiyyətin, obrazlı düşüncənin və sözə hakim sənətkar təfəkkürünün uğurlu nümunəsidir. Və şeirin son sualı bitmir. Kitab bağlanandan, son misra oxunandan sonra da həmin sual insanın içində yaşayır: Fələk, hara aparırsan?!

Son olaraq demək istəyirəm ki, əslində mənim fikirlərimdə ən mühüm iş şeiri izah etmək yox, şeirin içində gizlənən ikinci bir şeiri üzə çıxarmaq idi. Fəridə Ləmanın misralarının görünən qatında payız, yarpaq, külək, qələm və fələk var; görünməyən qatında isə zaman, ömür, insanın daxili yükü, xəyal, tale və həyatın mənası dayanır. Şairənin bu şeirində məni ən çox düşündürən də budur: şairə “hara aparırsan?” deyə soruşur, amma oxucunu cavab verməyə məcbur etmir. Cavabı hər kəs öz ömründə axtarır. Bu səbəbdən şeir şəxsi hissdən çıxıb ümumbəşəri düşüncəyə yüksəlir.