Yaxən Şərqdə gərgin vəziyyət: proseslər nə vəd edir?

2023-cü ilin oktyabrın 7-də İsrail ilə Qəzzada HƏMAS arasında başlayan və artıq 2 ildir davam edən müharibədə bir neçə dəfə atəşkəsin əldə olunmasına baxmayaraq qarşıdurma yenə davam edir. Ən son 2025-ci ilin oktyabrın 9-da atəşkəs razılaşması imzalansa da İsrail hücumlarına ara vermir. Ötən həftə isə BMT Təhlükəsizlik Şurasına (TŞ) üzv dövlətlər Vaşinqton administrasiyasının Qəzza sektoru üzrə sülh planını dəstəkləyən qətnamə qəbul edib. Qeyd edilir ki, qətnamə Qəzzada beynəlxalq sabitləşdirmə qüvvələrinin yaradılması üçün əsas təmin edir. Buna baxmayaraq İsrail ordusu ötən günlərdə Qəzza zolağında HƏMAS-ın beş yüksəkvəzifəli üzvünü öldürüb.
Noyabrın 23-də isə İsrailin Hizbullahın Beyrutdakı mərkəzini bombaladığı və Hizbullahın qərargah rəisi Heysəm Əli Tabtabaini öldürdüyü qeyd edilir. Bildirək ki, Livan ilə İsrail arasında ABŞ-nin rəhbərliyi ilə 1 il əvvəl atəşkəs imzalanmışdı.
Bu proseslər nə vəd edir? “Xalq Cəbhəsi” bunu millət vəkilləri, politoloqlarla müzakirə edib.

“Münaqişə kövrək və həssas dönəmdən keçir”

Milli Məclisin deputatı Azər Allahverənov söyləyib ki, İsrailin Hizbullahın Beyrutdakı mərkəzini bombalaması onu göstərir ki, real olaraq İsrail-Livan münasibətlərində 2023-cü ildən etibarən başlayan münaqişə zaman-zaman sakit bir məcraya keçsə də, amma kifayət qədər kövrək və həssas bir dönəmdən keçir: “Tərəflər arasında xüsusilə də ABŞ-nin iştirakı ilə əldə olunmuş müəyyən razılaşmalar var idi. Bütün narazılıqların məhz danışıqlar yolu ilə həll olunmasına dair qərar verilsə də, bu bombalama da göstərir ki, əldə olunan sülh varsa belə o da kifayət qədər kövrək bir sülh olur. Yəni buna daha çox sülh yox, hətta müəyyən mənada bir atəşkəs də demək olar. Çünki masa üzərində real olaraq sülh sazişi yoxdur, Livanın İsrail ilə bağlı, İsrailin də Livanla bağlı, xüsusilə də Hizbullahın silahlanması ilə bağlı çox sərt tələbləri var”. “İsrailin Hizbullahla bağlı tələbi yerinə yetirilməmiş görünür”.
“İsrailin Hizbullahla bağlı tələbi yerinə yetirilməmiş görünür”
Deputatın fikirlərinə görə, görünən odur ki, məhz elə həmin məqamlar üzərindən də zaman-zaman münaqişənin eskalasiyası baş verməkdə olur və biz də nəticə etibarilə hansısa aviazərbələrin endirildiyinin şahidiyik: “Düzdür, 2024-cü ildə baş verən hərbi münaqişə hər iki dövlətin mülkü şəxsləri və hərbçiləri arasında daha böyük təlafatlara və itkilərə səbəb olmuşdu. Amma istənilən halda indiki aviazərbələrin endirilməsi bir daha onu göstərir ki, konkret olaraq Hizbullahla bağlı İsrailin tələbi yerinə yetirilməmiş kimi görünür. Bu da İsrail üçün çox ciddi bir qartlanışa çevrilir və nəticə etibarilə də biz bu kimi zərbələrin endirildiyini görmüş oluruq. Düşünürəm ki, istənilən halda sülhün alternativi yoxdur və ya bu cür məsələlər danışıqlar yolu ilə həllini tapmalıdır. Bəlli məsələdir ki, hansısa radikal qruplaşmalar hər hansı bir proqram üzərində öz fəaliyyətlərini qururlarsa və bu proqramın içində də intensiv bir silahlama varsa və bu da ona görə baş verir ki, Livanın da İsrail ilə bağlı masa üzərində çox ciddi tələbləri var. Məhz bunu əsas götürüb silahlanma baş verirsə, bu o da deməkdir ki, eskalasiya qaçılmazdır və zaman-zaman biz münaqişənin çox qızğın fazaya keçdiyinin şahid ola bilərik”.

“Dünyanın mütərəqqi qüvvələri prosesə müdaxilə etməyə çalışacaq”

A.Allahverənov bildirib ki, Yaxın Şərqdə bəzi hallarda dayanıqlı sülh prosesinin təmin olunmasının olduqca çətin olduğunu da başa düşürük, lakin burada çox böyük güclərin və beynəlxalq münasibətlər sistemində nüfuz sahibi olan dövlətlərin də iştirakı, o cümlədən də BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası və bütövlükdə BMT-nin özünün prosesə müdaxilə etməsi çox vacibdir: “İndi BMT gələcəkdə bunun öhdəsindən nə dərəcədə gələ bilər, o başqa bir məsələ. Ancaq istənilən bir halda Yaxın Şərqdə dayanıqlı sülhün bərqərar olması olduqca çətindir. Mümkünsüz deyil, amma çətindir. Düşünürəm ki, dünyanın mütərəqqi qüvvələri bunu da nəzərə alaraq prosesə müdaxilə etməyə çalışacaqlar”.
Politoloq Samir Hümbətov qeyd edib ki, İsrailin Hizbullahın qərargahını bombalaması o deməkdir ki, İsrail münaqişəni yenidən qızışdırmağa çalışır: “Çünki tərəflər arasında bir il bundan öncə anlaşma imzalanmış olduğu halda bu işin İsrail tərəfindən təkrar qızışdırılması açıq şəkildə yeni qarşıdurmadan xəbər verir. Bu, daha geniş müharibə ehtimalını yarada bilər. Hizbullahın əlində o imkanlar qalıb”.

“Hizbullah dayansa da İsrail dayanmayacaq”

S.Hümbətov deyib ki, bu gün Hizbullah Livana nəzarət edə bilirsə, bu, o deməkdir ki, onun əlində ciddi bir imkan mövcuddur: “Demək olmaz ki, İsraili tam məğlub edə biləcək gücdədir. Tam məğlub edə biləcək gücdə olmasa da sarsıdıcı zərbə vura biləcək gücdədir. Ona görə də düşünürəm ki, bu cür halların olması, yəni İsrailin atəşkəsi pozması növbəti dövrdə Hizbullahın əlində imkan formalaşdırır ki, İsrail hər an atəşkəsi poza bilər və mümkün variantda Hizbullahın İsrailə qarşı əks cavab etmə ehtimalı var. Düşünürəm ki, bu da regionda gərginliyin artması deməkdir. Məncə hətta Hizbullah dayansa belə İsrail dayanmayacaq. Çünki ortada bir plan var və o plan üzrə müəyyən bir ərazilərin işğalı ehtimalı var. Ona görə də düşünürəm ki, İsrail bundan sonra da bu cür atəşkəsin pozulması vəziyyətini yarada bilər”.

“Əsas məsələ ABŞ Prezidenti və hökumətindən asılıdır”

Araşdırmaçı-jurnalist Kənan Rövşənoğlu qeyd edib ki, BMT qətnaməsi de-fakto bir təsirə malik olmasa da, hüquqi baxımdan bu olana legitimlik gətirir: “Bu mənada sənəd əhəmiyyətlidir. Çünki buna qədər prosesin BMT dəstəyi olmadan ABŞ tərəfindən həyata keçirildiyi görüntüsü var idi. Lakin indi BMT TŞ artıq sənədə dəstək vermiş olur. Ancaq bundan sonra daha mürəkkəb və çətin proses başlayacaq. Daha əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, burada əsas məsələ ABŞ Prezidenti və hökumətindən asılıdır. Çünki Qəzzada hər hansı olanın icrası üçün İsrailə real təzyiq imkanları lazımdır. Bu isə hələlik yalnız ABŞ-yə məxsusdur. Bu mənada Fələstin məsələsində Vaşinqtonun tutacağı mövqe həlledicidir”.

“Tramp planının uğurlu olması şübhəlidir”

Onun bildirdiyinə görə, lakin eyni zamanda etiraf etmək lazımdır ki, Tramp planının uğurlu olması şübhəlidir, çünki bu olan faktiki olaraq Fələstin münaqişəsinin həlli ilə bağlı hər hansı relax bir təklif irəli sürmür: “Daha çox Qəzza zolağında atəşkəs və yenidənqurmanı əhatə edir. Bu isə necə deyərlər, yarımçıq yanaşmadır. Çünki problemin köklü həlli üçün münaqişə həll olunmalı, müstəqil Fələstin dövləti yaranmalıdır. Yalnız bundan sonra bölgəyə köklü sülh gələ bilər”.

Röya İsrafilova