Yaxın Şərqdə müharibə və artan iqtisadi risklər

Yaxın Şərqdəki müharibənin 2027-ci ilə qədər uzanması və neftin qiymətlərinin təxminən 125 dollara yüksəlməsi vəziyyətində qlobal iqtisadiyyat daha pis nəticələrlə üzləşə bilər. Bunu Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) idarəedici direktoru Kristalina Georgieva deyib. O, IMF-nin qısamüddətli münaqişəni fərz edən istinad ssenarisinin müharibənin davam etməsi səbəbindən artıq etibarlı olmadığını bildirib. Bu ssenaridə iqtisadi artımın bir qədər yavaşlaması (3,1 faiz) və inflyasiyanın məhdud artımı (4,4 faiz) proqnozlaşdırılırdı.

“Bu ssenari getdikcə daha uzaqda qalır. Davam edən müharibə, neft qiymətlərinin 100 dollardan yuxarı qalxması və artan inflyasiya təzyiqləri səbəbindən IMF-nin mənfi ssenarisi artıq baş verir. Əgər bu vəziyyət 2027-ci ilə qədər davam edərsə və neft qiymətləri 125 dollar civarına çatarsa, daha pis nəticə gözləməliyik. Artan inflyasiyanı görəcəyik və qaçılmaz olaraq inflyasiya gözləntiləri pisləşməyə başlayacaq”, - deyə IMF-nin rəhbəri qeyd edib.

Qeyd edək ki, IMF Yaxın Şərqdəki müharibənin yaratdığı əhəmiyyətli qeyri-müəyyənlik səbəbindən keçən ay 2026-cı və 2027-ci illərdə qlobal iqtisadi artımla bağlı 3 ssenari açıqlayıb: baza - istinad proqnozu, orta - mənfi ssenari və daha ağır – ciddi ssenari. Mənfi ssenaridə bu il qlobal iqtisadi artımın 2,5 faizə enməsi, inflyasiyanın isə 5,4 faizə yüksəlməsi proqnozlaşdırılır. Ən pis ssenaridə isə iqtisadi artımın 2 faizə düşəcəyi, inflyasiyanın isə 5,8 faizə qalxacağı gözlənilir.

Asiya iqtisadiyyatı 2026-cı ilə möhkəm zəmin üzərində qədəm qoydu və ötən ilki ticarət gərginliyinə baxmayaraq, dayanıqlılıq nümayiş etdirdi. Lakin Yaxın Şərqdəki müharibə enerji şokuna səbəb oldu və bu şok hazırda həmin gücü sınayır. Neft və qazın yüksək qiymətləri inflyasiyanı artırır, ticarət boşluqlarını genişləndirir və hökumətlərin, xüsusən də idxal olunan yanacağa çox bağlı olan iqtisadiyyatlarda ona cavab vermək imkanlarını məhdudlaşdırır.

Beynəlxalq Valyuta Fondu hesab edir ki, Asiya hələ də qlobal artıma liderlik etməyə hazır olsa da, şok daha uzun sürərsə və ya daha da pisləşərsə, risklər açıq şəkildə artacaq. Bu an düzgün siyasət seçimlərini tələb edir: həssas insanları qorumaq, qiymətlərin reallığı əks etdirməsinə imkan vermək, insanların qiymətlərin artmağa davam etməyəcəyinə inamını qorumaq və daha güclü təhlükəsizlik şəbəkələrindən daha təmiz və etibarlı enerjiyə qədər dayanıqlığı artıran islahatları sürətləndirmək.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun yanaşmasına görə, müharibə şoku intizamlı maliyyə reaksiyası tələb edir. Yaxın Şərq münaqişəsi, dövlət maliyyəsinin gərgin olduğu bir dövrdə qlobal qeyri-müəyyənliyi artırır və gələcək sabitliyi qoruyan siyasətlərə ehtiyac olduğunu göstərir. Yaxın Şərqdəki müharibə, dövlət maliyyəsinin uzunmüddətli problemlər üzündən onsuz da gərginləşdiyi bir vaxtda insanlara, firmalara və ölkələrə təzyiq göstərir. Yüksək enerji və ərzaq qiymətləri, daha sərt maliyyə şərtləri və daha böyük qeyri-müəyyənlik bir daha maliyyə dəstəyi tələblərinə səbəb olur.

Bu şoka qarşı reaksiyalarını formalaşdırarkən ölkələr ən həssas qrupları qorumaqla bazar qiymət siqnallarını qorumaq arasındakı tarazlığı diqqətlə nəzərdən keçirməlidirlər. Fond son maliyyə monitoruna əsasən iddia edir ki, bir çox ölkədə borc artıq artdığı üçün maliyyə siyasəti ehtiyatla reaksiya verməli - dövlət maliyyəsini uçurumun həddinə yaxınlaşdırmadan lazım olduqda dəstək göstərməlidir.

Müharibədən əvvəl dövlət maliyyəsi artıq çətin vəziyyətdə idi. Pandemiya, 2022-ci ildə enerji və ərzaq qiymətlərinin şoku və artan ticarət pozuntuları hökumətləri daha yüksək borc, zəif buferlər və gecikmiş tənzimləmə ilə üzləşdirdi. İqtisadiyyatlar bərpa olunduqda belə, maliyyə vəziyyətləri yaxşılaşmadı. 2025-ci ildə qlobal artım güclü olsa da, büdcələrin bərpasında heç bir əhəmiyyətli irəliləyiş olmadı. Bir çox ölkələrdə kəsirlər yüksək olaraq qaldı, borclar artmaqda davam etdi və faiz ödənişləri sürətlə artdı. Rəqəmlər çox böyükdür. Qlobal maliyyə kəsiri 2025-ci ildə ümumi daxili məhsulun 5 faizi səviyyəsində qalıb. Ümumi dövlət borcu ÜDM-in 94 faizinə yüksəlib və 2029-cu ilə qədər 100 faizə çatacağı proqnozlaşdırılır - bu, cəmi bir il əvvəl gözləniləndən bir il əvvəldir. Bir çox ölkədə dövlət maliyyəsi pandemiyadan əvvəlkindən daha zəifdir. Faiz xərcləri cəmi dörd ildə ÜDM-in 2 faizindən təxminən 3 faizinə qədər sürətlə artıb. Eyni zamanda, ölkələrin orta müddətli maliyyə planları ilə qlobal miqyasda borcun sabitləşdirilməsi üçün lazım olanlar arasındakı fərq artıb.

Bugünkü maliyyə çətinliklərinin təbiəti dəyişib. Zəif cəhətlər artıq əsasən dövri və ya müvəqqəti fövqəladə halların nəticəsi deyil, struktur xarakter daşıyır: təhlükəsizlik xərcləri, iqlim və enerji keçid xərcləri və artan faiz ödənişləri büdcələrə davamlı tələblər qoyur, gəlirlər isə bu tempə çatmır. Bu mühitdə gəlir və xərclərlə bağlı hər bir seçim daha uzunmüddətli nəticələrə səbəb olur. Yalnız artımın işini gözləmək çox riskli bir təklifdir. Təzyiqlər struktur olduqda, konsolidasiyanı təxirə salmaq vaxt qazandırmır. Əksinə, seçimləri daraldır və riskləri artırır.

BVF-nin proqnozu müharibənin dağıdıcı təsirlərinin 2026-cı ilin ortalarına qədər azalacağını fərz edir. Lakin bu fərziyyə qeyri-müəyyəndir. Nəticələri qiymətləndirmək üçün BVF Maliyyə Monitoru dünya iqtisadi perspektivindən neft qiymətlərinin 2027-ci ildə proqnozlaşdırılandan 100 faiz yüksək qalması, inflyasiya təzyiqlərinin yenidən ortaya çıxması və maliyyələşdirmə şərtlərinin sərtləşməsi kimi ağır bir ssenarini nəzərdən keçirir. Bu şərtlər altında, qlobal borc riski - üç il əvvəl proqnozlaşdırılan borc bölgüsünün 95-ci persentili kimi müəyyən edilən və ehtimal olunan ekstremal nəticəni əks etdirən - ÜDM-in 120 faizini keçəcək ki, bu da ÜDM-in istinad ssenarisindəki 117 faizdən çoxdur və artım inkişaf etməkdə olan bazarlarda və inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda cəmləşəcək.

Bu münaqişədən başqa, digər risklər də böyükdür. Ticarət və maliyyədə parçalanma artımı azalda və maliyyələşdirmə xərclərini artıra bilər. Siyasi qeyri-sabitlik islahatları və gəlir yığımını zəiflədə bilər. Bazarlarda, o cümlədən hazırda dominant süni intellekt səhmlərində kəskin qiymət dəyişiklikləri maliyyə şərtlərini tez bir zamanda sərtləşdirə bilər. Eyni zamanda, mərkəzi banklar balans hesabatlarını açdıqca, hökumətlər artan borc emissiyasını mənimsəmək üçün özəl investorlara daha çox etibar etməlidirlər və bu da borclanma xərclərini bazar əhval-ruhiyyəsindəki dəyişikliklərə daha həssas edir.

Maliyyə intizamı, sabah sabitliyi pozmadan bu gün onu qoruyan siyasətlərin seçilməsi deməkdir. Əgər hökumətlər daha yüksək enerji və ya qida xərcləri ilə üzləşən şirkətlərə və ailələrə kömək etmək qərarına gəlsələr, bu dəstək hədəflənməli və müvəqqəti olmalı, qiymət artımlarına ən çox məruz qalan və ən az udma qabiliyyətinə malik olanlara yönəldilməlidir. Bir çox ölkələr pandemiya dövründə effektiv sosial təhlükəsizlik şəbəkələri qurmuşlar; bu mexanizmlər yenidən istifadə edilə bilər və istifadə olunmalıdır.

Dar maliyyə məkanına malik ölkələr əlavə borclanma ilə dəstək tədbirlərini maliyyələşdirməkdən çəkinməlidirlər. Daha yaxşı yanaşma xərcləri eyni limitlər daxilində yenidən bölüşdürmək və böhranla əlaqəli xərcləri prioritetləşdirməkdir (bu, daha siyasi cəhətdən mümkün ola bilər). Alternativ olaraq daha yüksək borc və daha yüksək faiz xərclərini məhdudlaşdırmaq olar ki, bu da nəticədə daha sərt seçimlərə səbəb olacaq və ya daha pisi, dövlət borc bazarlarını qeyri-sabitləşdirəcək və bu gün vəziyyəti daha da pisləşdirəcək.

Maliyyə və pul siyasətləri sıx şəkildə əlaqələndirilməlidir. Fövqəladə xərclər yeni məcmu tələb yaratmamalıdır ki, dəstək tədbirləri mərkəzi bankların inflyasiyanı cilovlamaq səylərinə xələl gətirməsin. Həmçinin, yanacaq subsidiyaları kimi geniş tədbirlər siyasi cəhətdən cəlbedici olsa da, baha başa gəlir, hədəfi zəifdir, geri qaytarmaq çətindir və təklif məhdud olduqda daha yüksək istehlakı təşviq edir və qlobal qiymətləri daha da artırır.

Qısamüddətli şoklar diqqəti daha böyük vəzifədən yayındırmamalıdır. Fiskal dayanıqlığın bərpası üçün etibarlı ortamüddətli konsolidasiya tələb olunur. Bu, uzaq və ya dəyişən hədəflər deyil, konkret tədbirlər və real ardıcıllıq deməkdir. Xərc təzyiqləri birbaşa qarşılanmalı, səmərəsizlik azaldılmalı və rəqabətli tələblər uzlaşdırılmalıdır. Gəlir baxımından vergi bazalarının genişləndirilməsi, sadələşdirilməsi və vergi administrasiyasının gücləndirilməsi məhdud şəraitdə belə gəlirləri artıra bilər.

Beynəlxalq Valyuta Fondu hesab edir ki, çətinliklər ciddidir, lakin alətlər mövcuddur. Yaxşı hazırlanmış maliyyə çərçivələri, daha çox şəffaflıq və güzəştlər barədə aydın ünsiyyət hökumətlərə davamlı islahatlar üçün lazım olan ictimai dəstəyi yaratmağa kömək edə bilər. Təkrarlanan şoklar və yüksək borc dünyasında sabitliyin qorunması üçün erkən və qətiyyətli hərəkət etmək çox vacib olacaq.

M.Həmzəoğlu